Σε ένα από τα σημαντικότερα ορόσημα της σύγχρονης περιβαλλοντικής διπλωματίας, τέθηκε σε ισχύ στις 17 Ιανουαρίου 2026 η Συνθήκη για την Ανοιχτή Θάλασσα, επισήμως γνωστή ως Συμφωνία για τη Βιοποικιλότητα Πέραν της Εθνικής Δικαιοδοσίας (BBNJ). Η συμφωνία θέτει, για πρώτη φορά, ένα συνεκτικό νομικό πλαίσιο για τη διαχείριση των θαλάσσιων περιοχών που βρίσκονται πέραν της εθνικής κυριαρχίας.
Πρόκειται για περιοχές που καλύπτουν περίπου το 50% της επιφάνειας της Γης και το 95% του συνολικού όγκου των ωκεανών — τη μεγαλύτερη ενιαία οικολογική ζώνη του πλανήτη.
Μέχρι σήμερα, η ανοιχτή θάλασσα λειτουργούσε σε μεγάλο βαθμό υπό καθεστώς κατακερματισμένης διακυβέρνησης, με επιμέρους οργανισμούς και κανονισμούς να καλύπτουν μόνο συγκεκριμένες δραστηριότητες. Η BBNJ έρχεται να καλύψει αυτό το θεσμικό κενό, εισάγοντας κοινά πρότυπα για:
τη δημιουργία θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών σε διεθνή ύδατα,
τη ρύθμιση της πρόσβασης και αξιοποίησης θαλάσσιων γενετικών πόρων,
την υποχρεωτική αξιολόγηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων,
και τη στήριξη των αναπτυσσόμενων χωρών μέσω μεταφοράς τεχνογνωσίας και ενίσχυσης δυνατοτήτων.
Η συμφωνία συνδέεται άμεσα με τον Στόχο Βιώσιμης Ανάπτυξης 14 του ΟΗΕ («Ζωή στο Νερό») και ενισχύει τη λογική της συλλογικής διαχείρισης των παγκόσμιων κοινών πόρων.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην ολοκλήρωση της συμφωνίας, ηγούμενη των διαπραγματεύσεων που κατέληξαν στην υιοθέτησή της το 2023. Ως συμπρόεδρος της Συμμαχίας Υψηλών Φιλοδοξιών για τη BBNJ, που περιλαμβάνει 46 χώρες, η ΕΕ έχει δεσμευθεί να στηρίξει όχι μόνο την εφαρμογή αλλά και τη λειτουργική ωρίμανση της Συνθήκης.
Μέχρι σήμερα, η συμφωνία έχει επικυρωθεί από 81 μέρη, ενώ 145 χώρες την έχουν υπογράψει. Το κρίσιμο όριο των 60 επικυρώσεων επιτεύχθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, ενεργοποιώντας την έναρξη ισχύος της εντός 120 ημερών.
Ήδη έχουν ξεκινήσει οι προετοιμασίες για την πρώτη Διάσκεψη των Συμβαλλόμενων Μερών (COP), η οποία αναμένεται να πραγματοποιηθεί εντός του 2026. Παράλληλα, η ΕΕ έχει ενεργοποιήσει το Ευρωπαϊκό Παγκόσμιο Πρόγραμμα για τους Ωκεανούς, με συνολικό προϋπολογισμό 40 εκατ. ευρώ, προκειμένου να στηρίξει την εφαρμογή της Συνθήκης, ιδίως σε χώρες με περιορισμένες θεσμικές δυνατότητες.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση συγκαταλέγεται επίσης στους βασικούς χρηματοδότες της Γραμματείας της BBNJ, η οποία φιλοξενείται στη Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών και συγκεκριμένα στη Διεύθυνση Ωκεάνιων Υποθέσεων και Δικαίου της Θάλασσας.
Οι περιοχές πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας φιλοξενούν ανεκτίμητα οικοσυστήματα και πόρους, οι οποίοι συνεισφέρουν στην παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια, στη ρύθμιση του κλίματος και στην επιστημονική γνώση. Την ίδια στιγμή, βρίσκονται υπό αυξανόμενη πίεση από την υπερεκμετάλλευση, τη ρύπανση και την κλιματική αλλαγή.
Η έναρξη ισχύος της Συνθήκης δημιουργεί τις προϋποθέσεις για πιο συντονισμένη και προληπτική διαχείριση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στους ωκεανούς, ιδίως σε μια περίοδο όπου αυξάνεται η ζήτηση για θαλάσσιους πόρους — από τρόφιμα και φαρμακευτικές εφαρμογές έως ενέργεια.
Η BBNJ δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη διεθνή συμφωνία. Θέτει τις βάσεις για ένα νέο μοντέλο ωκεάνιας διακυβέρνησης, βασισμένο στη συνεργασία, τη διαφάνεια και τη βιώσιμη χρήση των κοινών πόρων.
Για τη διεθνή κοινότητα, η έναρξη ισχύος της Συνθήκης για την Ανοιχτή Θάλασσα σηματοδοτεί ένα κρίσιμο βήμα προς μια πιο συνεκτική και ανθεκτική προσέγγιση στη διαχείριση των ωκεανών — και, κατ’ επέκταση, του ίδιου του πλανήτη.