Ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης ανοίγει τη συζήτηση για τα όρια της Τεχνητής Νοημοσύνης και όσα θεωρεί μοναδικά ανθρώπινα – Αγάπη, προσωπική σχέση, ελευθερία και ηθική ευθύνη απέναντι στην ταχύτητα της τεχνολογικής εξέλιξης

Μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να γράφει, να συνομιλεί, να αναλύει δεδομένα και να προτείνει αποφάσεις. Μπορεί όμως να αγαπήσει; Μπορεί να αναλάβει ηθική ευθύνη; Και τι συμβαίνει όταν η ευκολία της επικοινωνίας με ένα σύστημα AI αρχίζει να ανταγωνίζεται τη δυσκολία μιας πραγματικής ανθρώπινης σχέσης;

Σε αυτά τα ερωτήματα εστιάζει ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Φιλόθεος, σε παρέμβασή του για τη σχέση ανθρώπου και Τεχνητής Νοημοσύνης, προσεγγίζοντας την τεχνολογική επανάσταση μέσα από την Ορθόδοξη θεολογία και τη χριστιανική αντίληψη για το ανθρώπινο πρόσωπο.

Η θέση που διατυπώνει δεν είναι ότι η τεχνολογία αποτελεί από μόνη της απειλή. Το κρίσιμο ζήτημα, όπως υποστηρίζει, είναι διαφορετικό: καθώς οι μηχανές αποκτούν περισσότερες δυνατότητες, ο άνθρωπος πρέπει να αποφασίσει ποιες αποφάσεις, σχέσεις και ευθύνες δεν μπορεί να τους παραχωρήσει.

Τι παραμένει μοναδικά ανθρώπινο;

Η αφετηρία του προβληματισμού είναι ένα ερώτημα που γίνεται ολοένα πιο επίκαιρο.

Εάν ένα μοντέλο Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί να επεξεργάζεται πληροφορίες, να παράγει λόγο, να επιλύει προβλήματα και ακόμη και να προτείνει αποφάσεις, τότε τι διαφοροποιεί τελικά τον άνθρωπο;

Για τον Μητροπολίτη Φιλόθεο, η απάντηση δεν πρέπει να αναζητηθεί σε έναν διαγωνισμό ικανοτήτων ανθρώπου και μηχανής.

Μέσα από τη χριστιανική ανθρωπολογία, υπογραμμίζει ότι η ανθρώπινη αξία δεν εξαρτάται από την ευφυΐα, την παραγωγικότητα ή τις επιδόσεις.

Ο άνθρωπος, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι είναι χρησιμότερος ή ικανότερος από μια μηχανή για να έχει αξία.

Άλλο το «είναι» του ανθρώπου και άλλο το «ποιείν» της τεχνολογίας

Ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης κάνει μια βασική διάκριση ανάμεσα στο ανθρώπινο «είναι» και στο τεχνολογικό «ποιείν».

Η τεχνολογία αποτελεί δημιούργημα του ανθρώπου και προέκταση της δημιουργικότητας, της βούλησης και της νόησής του.

Ακόμη όμως και ένα εξαιρετικά εξελιγμένο σύστημα AI, σύμφωνα με τη θεολογική προσέγγιση που αναπτύσσει, δεν ταυτίζεται με το ανθρώπινο πρόσωπο.

Η ικανότητα επεξεργασίας πληροφοριών και προσομοίωσης μιας συνομιλίας δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με προσωπική ύπαρξη και αυθεντική ανθρώπινη σχέση.

Μπορεί η AI να πει «σ’ αγαπώ». Μπορεί όμως να αγαπήσει;

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της παρέμβασης.

Ένα μοντέλο Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί να δημιουργήσει λόγο που μοιάζει με έκφραση αγάπης.

Αυτό, επισημαίνει ο Μητροπολίτης, δεν σημαίνει ότι βιώνει την ανθρώπινη εμπειρία της αγάπης.

Μπορεί επίσης να προσομοιώσει έναν διάλογο. Η προσωπική σχέση, όμως, περιλαμβάνει κάτι περισσότερο από μια ανταλλαγή κατάλληλων απαντήσεων.

Περιλαμβάνει ελευθερία, αμοιβαιότητα, χρόνο, αποδοχή της διαφορετικότητας, ακόμη και σιωπή, αναμονή ή δυσκολία κατανόησης του άλλου.

Και ακριβώς αυτές οι ατέλειες της ανθρώπινης επικοινωνίας δεν αντιμετωπίζονται από τον ίδιο ως προβλήματα που πρέπει να εξαλειφθούν.

Αποτελούν μέρος της ελεύθερης συνάντησης δύο ανθρώπων.

Το μοναδικά ανθρώπινο, επομένως, δεν εντοπίζεται αποκλειστικά στην ικανότητα της σκέψης αλλά και στη δυνατότητα αγάπης, ευθύνης και ουσιαστικής κοινωνίας με τον άλλον.

Ποιος έχει την ευθύνη όταν αποφασίζει ένας αλγόριθμος;

Ο προβληματισμός αποκτά ιδιαίτερη πρακτική σημασία όταν η AI περνά από την παραγωγή κειμένου και εικόνων στη λήψη ή υποστήριξη πραγματικών αποφάσεων.

Το ερώτημα τότε γίνεται:

Ποιος κρίνει και ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη όταν μια απόφαση επηρεάζει έναν άνθρωπο;

Ένα αλγοριθμικό σύστημα μπορεί να αναλύσει δεδομένα και να προτείνει μια λύση. Δεν μπορεί όμως, σύμφωνα με τον Μητροπολίτη Φιλόθεο, να υποκαταστήσει την ηθική ευθύνη εκείνων που το σχεδιάζουν και το χρησιμοποιούν ή επιλέγουν να ακολουθήσουν τις εισηγήσεις του.

Η τεχνολογική αποτελεσματικότητα, συνεπώς, δεν μπορεί να αποτελεί το μοναδικό κριτήριο.

Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο «μπορεί να το κάνει η AI;», αλλά και «πρέπει να της επιτρέψουμε να το κάνει και υπό ποιες προϋποθέσεις;».

Η AI στον γιατρό

Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρεται η ιατρική.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να συμβάλει στην ανάλυση δεδομένων και να υποστηρίξει τη διάγνωση.

Όμως η φροντίδα ενός ασθενούς δεν εξαντλείται στην επεξεργασία των ιατρικών του δεδομένων.

Απαιτεί, σύμφωνα με την παρέμβαση, προσωπική παρουσία, ενσυναίσθηση και σεβασμό στην αξιοπρέπεια του ανθρώπινου προσώπου.

Η τεχνολογία μπορεί επομένως να ενισχύσει τον γιατρό, όχι να καταργήσει την ανθρώπινη διάσταση της φροντίδας.

Και στην εκπαίδευση;

Ανάλογος προβληματισμός τίθεται για την εκπαίδευση.

Ένα μοντέλο AI μπορεί να δώσει στον μαθητή μια απάντηση μέσα σε δευτερόλεπτα.

Όμως η άμεση πρόσβαση στην απάντηση δεν ταυτίζεται με την κατάκτηση της γνώσης.

Η εκπαιδευτική διαδικασία περιλαμβάνει την ικανότητα του μαθητή να μαθαίνει πώς να μαθαίνει, να αμφισβητεί, να αναζητά και τελικά να ωριμάζει.

Και αυτό επαναφέρει στο επίκεντρο τον ρόλο της ανθρώπινης παιδαγωγικής σχέσης.

Η Εκκλησία δεν βλέπει την τεχνολογία ως εχθρό

Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι ο Μητροπολίτης Φιλόθεος δεν τοποθετεί την Ορθόδοξη Εκκλησία απέναντι στην τεχνολογική πρόοδο.

Όπως επισημαίνει, η ανθρώπινη δημιουργικότητα και η αναζήτηση νέων δυνατοτήτων μπορούν να αποτελέσουν εκφράσεις της δυναμικής παρουσίας του ανθρώπου στον κόσμο.

Το πρόβλημα δεν είναι επομένως η τεχνολογία αυτή καθαυτή.

Είναι η σχέση που δημιουργείται μεταξύ ανθρώπου και τεχνολογίας.

Ο άνθρωπος κατασκευάζει την τεχνολογία, αλλά στη συνέχεια η τεχνολογία αναδιαμορφώνει την ανθρώπινη εμπειρία, τη συνείδηση και ακόμη και την κοινωνική δομή.

Αυτός είναι και ο λόγος που η τεχνολογική εξέλιξη χρειάζεται να συνοδεύεται από ευθύνη.

Ο κίνδυνος των «εύκολων» ψηφιακών σχέσεων

Ένα από τα πιο σύγχρονα ερωτήματα που θέτει η παρέμβαση αφορά την ολοένα μεγαλύτερη χρήση συστημάτων AI ως συνομιλητών.

Ένα μοντέλο είναι διαρκώς διαθέσιμο.

Δεν κουράζεται, δεν έχει δικές του απαιτήσεις και μπορεί να ανταποκρίνεται αμέσως.

Αυτή ακριβώς η ευκολία, όμως, σύμφωνα με τον Μητροπολίτη, χρειάζεται προσοχή όταν αρχίζει να υποκαθιστά τη «δυσκολία» της πραγματικής ανθρώπινης συνάντησης.

Οι πραγματικές σχέσεις απαιτούν χρόνο, υποχωρήσεις, προσπάθεια και αποδοχή ενός άλλου ανθρώπου που δεν συμπεριφέρεται πάντοτε όπως θα θέλαμε.

Η αγάπη, όπως σημειώνει, δεν είναι μια λειτουργία που «εκτελείται» αυτομάτως.

Το μεγάλο ερώτημα δεν είναι πόσο έξυπνη θα γίνει η AI

Η συζήτηση για το μέλλον της Τεχνητής Νοημοσύνης συχνά περιστρέφεται γύρω από το πόσο ισχυρά θα γίνουν τα επόμενα μοντέλα.

Ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης μεταφέρει το ερώτημα σε διαφορετικό επίπεδο.

Το κρίσιμο ζήτημα, υποστηρίζει, δεν είναι εάν ένα σύστημα AI θα καταφέρει κάποια στιγμή να λειτουργεί όπως ο άνθρωπος σε ολοένα περισσότερους τομείς.

Είναι εάν ο ίδιος ο άνθρωπος, μέσα από τη σχέση του με την τεχνολογία, θα εξακολουθήσει να αντιμετωπίζει τον εαυτό του και τον άλλον ως μοναδικά και ανεπανάληπτα πρόσωπα και όχι ως αντικαταστάσιμες λειτουργικές μονάδες.

Μια διαφορετική διάσταση της βιώσιμης ανάπτυξης

Η συζήτηση αυτή αφορά τελικά και τη βιώσιμη ανάπτυξη.

Γιατί η βιωσιμότητα της τεχνολογικής προόδου δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο με όρους ταχύτητας, παραγωγικότητας και οικονομικής αποτελεσματικότητας.

Αφορά επίσης το κατά πόσο η τεχνολογία ενισχύει την ελευθερία, τη δημιουργικότητα, τη δικαιοσύνη, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την κοινωνική συνοχή.

Σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη αποκτά ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στην εργασία, την εκπαίδευση, την υγεία και την καθημερινή επικοινωνία, το ερώτημα μετατοπίζεται σταδιακά από το τι μπορούν να κάνουν οι μηχανές στο τι θέλουμε εμείς να τους επιτρέψουμε να κάνουν.

Και ο Μητροπολίτης Φιλόθεος συνοψίζει αυτή την πρόκληση με μια φράση που ξεπερνά τα όρια της θεολογικής συζήτησης:

«Το μέλλον δεν θα κριθεί κυρίως από το πόσο ευφυή θα γίνουν τα μοντέλα ΤΝ, αλλά από το πόσο συνειδητά και υπεύθυνα θα επιλέξουμε εμείς να παραμείνουμε άνθρωποι».