Ένα νέο μοντέλο ελεγχόμενης επισκεψιμότητας εξετάζεται στη Γυάρο, με στόχο την προστασία της ιστορικής μνήμης και του φυσικού περιβάλλοντος. Αυστηροί όροι για την πρόσβαση στα μνημεία και την ασφάλεια των επισκεπτών.

Μια διαφορετική προσέγγιση στον βιώσιμο τουρισμό επιχειρείται να αναπτυχθεί στη Γυάρο, ένα νησί με ιδιαίτερη ιστορική σημασία και σημαντική οικολογική αξία.

Με απόφασή του, το Υπουργείο Πολιτισμού ενέκρινε αίτημα του WWF Ελλάς στο πλαίσιο του προγράμματος «Αναπτύσσοντας ένα παράδειγμα τουρισμού χαμηλού αντίκτυπου στη Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή της Γυάρου».

Η πρωτοβουλία συνδέεται με Προγραμματική Σύμβαση του WWF Ελλάς με τον Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (ΟΦΥΠΕΚΑ) και τον Δήμο Σύρου–Ερμούπολης.

Στόχος είναι να διερευνηθεί πώς μπορεί να οργανωθεί η επισκεψιμότητα σε έναν ευαίσθητο ιστορικό και φυσικό τόπο, χωρίς να αλλοιωθεί ο χαρακτήρας του και χωρίς να δημιουργηθούν νέες πιέσεις στα μνημεία και στα οικοσυστήματα.

Η απόφαση, ωστόσο, δεν αποτελεί γενική άδεια τουριστικής αξιοποίησης ή ελεύθερης πρόσβασης στο νησί. Αφορά συγκεκριμένη δράση, υπό αυστηρούς όρους προστασίας.

Γυάρος: Ένας τόπος ιστορικής μνήμης και περιβαλλοντικής αξίας

Η Γυάρος κατέχει ξεχωριστή θέση στη νεότερη ελληνική ιστορία, καθώς συνδέεται με τις πολιτικές διώξεις, την εξορία και τον εγκλεισμό κρατουμένων.

Τα κτίρια του πρώην στρατοπέδου αποτελούν υλικά τεκμήρια αυτής της ιστορικής διαδρομής.

Το νησί έχει χαρακτηριστεί ιστορικός τόπος, ενώ όλα τα κτίρια του πρώην στρατοπέδου έχουν χαρακτηριστεί ιστορικά διατηρητέα μνημεία.

Το 2011 πραγματοποιήθηκε επίσης αναοριοθέτηση του ιστορικού τόπου, σύμφωνα με τη νομοθεσία για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Παράλληλα, η ευρύτερη θαλάσσια περιοχή της Γυάρου έχει ιδιαίτερη περιβαλλοντική σημασία και αποτελεί αντικείμενο δράσεων προστασίας και διαχείρισης.

Η συνύπαρξη αυτών των δύο χαρακτηριστικών καθιστά τη Γυάρο μια ξεχωριστή περίπτωση: έναν τόπο όπου η προστασία της φύσης πρέπει να συμβαδίζει με τον σεβασμό στην ιστορική μνήμη.

Τι προβλέπει το πρόγραμμα του WWF Ελλάς

Η πρωτοβουλία του WWF Ελλάς επιχειρεί να εξετάσει στην πράξη τις δυνατότητες ανάπτυξης ενός μοντέλου τουρισμού χαμηλού αντίκτυπου.

Η συγκεκριμένη μορφή τουρισμού διαφέρει από τα συμβατικά πρότυπα μαζικής τουριστικής ανάπτυξης.

Αντί για εκτεταμένες υποδομές και μεγάλη συγκέντρωση επισκεπτών, δίνει έμφαση στην περιορισμένη και οργανωμένη πρόσβαση, στην περιβαλλοντική ενημέρωση και στην προστασία του χαρακτήρα του τόπου.

Στη Γυάρο, μια τέτοια προσέγγιση αποκτά πρόσθετη σημασία, καθώς η επισκεψιμότητα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τόσο την κατάσταση των ιστορικών κτιρίων όσο και τις ανάγκες προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος.

Η συνεργασία μεταξύ WWF Ελλάς, ΟΦΥΠΕΚΑ και Δήμου Σύρου–Ερμούπολης δημιουργεί το πλαίσιο για τη διερεύνηση αυτής της δυνατότητας.

Αυστηροί περιορισμοί για την προστασία των μνημείων

Η έγκριση του Υπουργείου Πολιτισμού συνοδεύεται από συγκεκριμένους όρους που αποσκοπούν στην προστασία του ιστορικού τόπου.

Απαγορεύεται οποιαδήποτε απόσπαση οικοδομικού ή άλλου υλικού από τον χώρο, όπως λίθων και κεράμων.

Δεν επιτρέπεται επίσης οποιαδήποτε επέμβαση στα μνημεία.

Στους περιορισμούς περιλαμβάνεται και η απαγόρευση στερέωσης φωτιστικών, ηχητικών συστημάτων ή άλλων αντικειμένων επάνω στα ιστορικά κτίρια.

Οι προβλέψεις αυτές αποσκοπούν στην αποφυγή φθορών και αλλοιώσεων σε έναν χώρο που προστατεύεται από την αρχαιολογική νομοθεσία.

Η διατήρηση των μνημείων αποτελεί βασική προϋπόθεση για οποιαδήποτε οργανωμένη δραστηριότητα στο νησί.

Οι επισκέπτες θα κινούνται μόνο στους βατούς δρόμους

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην ασφάλεια των συμμετεχόντων.

Σύμφωνα με την απόφαση, η κίνηση των επισκεπτών επιτρέπεται αποκλειστικά στους βατούς δρόμους του νησιού.

Παράλληλα, απαγορεύεται ρητά η προσέγγιση στα κτίρια του ιστορικού τόπου, λόγω της επικινδυνότητας που παρουσιάζουν.

Η πρόβλεψη αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς τα ιστορικά κτίρια δεν αποτελούν χώρους ελεύθερης επίσκεψης.

Η παρουσία τους έχει μεγάλη ιστορική αξία, αλλά η κατάσταση διατήρησής τους επιβάλλει συγκεκριμένα μέτρα προφύλαξης.

Επομένως, η εγκεκριμένη δράση δεν περιλαμβάνει ελεύθερη περιήγηση στο εσωτερικό ή πλησίον των επικίνδυνων κτιριακών εγκαταστάσεων.

Χωρίς νέες προσωρινές ή μόνιμες υποδομές

Η απόφαση απαγορεύει επίσης την προσωρινή ή μόνιμη εγκατάσταση υποδομών στον χώρο.

Στην απαγόρευση περιλαμβάνονται ακόμη και εγκαταστάσεις όπως οι χημικές τουαλέτες.

Ο περιορισμός αυτός αποτυπώνει τη λογική της ελάχιστης δυνατής παρέμβασης στο τοπίο.

Η συγκεκριμένη δράση δεν προβλέπει τη δημιουργία τουριστικών εγκαταστάσεων ή άλλων υποδομών που θα μπορούσαν να μεταβάλουν τη φυσιογνωμία του ιστορικού τόπου.

Αντίθετα, η προσέγγιση βασίζεται στην προσαρμογή της επισκεψιμότητας στις δυνατότητες και στους περιορισμούς του νησιού.

Στους διοργανωτές η ευθύνη για την ασφάλεια

Η υπουργική απόφαση καθορίζει ρητά και τις ευθύνες των διοργανωτών.

Η ασφάλεια των μνημείων και των συμμετεχόντων αποτελεί αποκλειστική ευθύνη τους.

Σύμφωνα με τους όρους της έγκρισης, σε περίπτωση ατυχήματος το Ελληνικό Δημόσιο δεν φέρει ευθύνη, ενώ διατηρεί το δικαίωμα να απαιτήσει την αποκατάσταση οποιασδήποτε ζημίας προκληθεί.

Η πρόβλεψη αυτή υπογραμμίζει την ανάγκη προσεκτικής οργάνωσης της δράσης και αυστηρής τήρησης των περιορισμών.

Σε έναν χώρο με ιστορικά κτίρια που παρουσιάζουν επικινδυνότητα, η ασφάλεια αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση για την πραγματοποίηση οποιασδήποτε επίσκεψης.

Χωρίς τέλη η συγκεκριμένη δράση του WWF Ελλάς

Η εγκεκριμένη δράση απαλλάσσεται από την καταβολή τελών.

Σύμφωνα με την απόφαση, η απαλλαγή βασίζεται στον μη εμπορικό και μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα της δραστηριότητας, σύμφωνα με τις σχετικές προβλέψεις της νομοθεσίας για εκδηλώσεις σε μνημεία και ιστορικούς τόπους.

Η συγκεκριμένη πρόβλεψη αφορά τη δράση για την οποία χορηγήθηκε η έγκριση και δεν συνεπάγεται γενική απαλλαγή από τέλη για οποιαδήποτε μελλοντική δραστηριότητα στη Γυάρο.

Επιπλέον, η άδεια περιορίζεται στις αρμοδιότητες του Υπουργείου Πολιτισμού που απορρέουν από τη νομοθεσία προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Δεν υποκαθιστά άλλες εγκρίσεις που ενδέχεται να απαιτούνται από τις αρμόδιες κρατικές αρχές και υπηρεσίες.

Μπορεί η Γυάρος να αποτελέσει πρότυπο βιώσιμης επισκεψιμότητας;

Η περίπτωση της Γυάρου αναδεικνύει ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα του σύγχρονου βιώσιμου τουρισμού.

Πώς μπορεί ένας τόπος υψηλής οικολογικής και ιστορικής αξίας να γίνει περισσότερο γνωστός και προσβάσιμος, χωρίς η ίδια η επισκεψιμότητα να προκαλέσει υποβάθμιση;

Η απάντηση δεν βρίσκεται απαραίτητα στην ανάπτυξη περισσότερων τουριστικών υποδομών.

Σε ορισμένες περιοχές, η βιώσιμη προσέγγιση μπορεί να βασίζεται σε αυστηρούς περιορισμούς, οργανωμένες επισκέψεις, ενημέρωση των συμμετεχόντων και συστηματική παρακολούθηση των επιπτώσεων.

Για τη Γυάρο, το ζήτημα είναι ακόμη πιο σύνθετο.

Η ιστορική μνήμη απαιτεί σεβασμό, ενώ το φυσικό περιβάλλον χρειάζεται προστασία από ενδεχόμενες ανθρώπινες πιέσεις.

Η ανάπτυξη ενός κατάλληλου μοντέλου επισκεψιμότητας θα πρέπει επομένως να εξετάζει όχι μόνο τον αριθμό των επισκεπτών, αλλά και τον τρόπο πρόσβασης, τις επιτρεπόμενες δραστηριότητες και τις ανάγκες ασφάλειας.

Η ιστορική μνήμη δεν μπορεί να μετατραπεί σε συμβατικό τουριστικό προϊόν

Η Γυάρος δεν είναι ένας συνηθισμένος τουριστικός προορισμός.

Η ιστορία της ως τόπου εξορίας και εγκλεισμού προσδίδει στο νησί έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα που πρέπει να διατηρηθεί.

Η ανάδειξη της ιστορικής κληρονομιάς μπορεί να συμβάλει στην ενημέρωση και στην κατανόηση σημαντικών γεγονότων της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Ωστόσο, απαιτείται προσοχή ώστε η επισκεψιμότητα να μη μεταβάλει τον χαρακτήρα του τόπου ή να υποβαθμίσει τη σημασία της ιστορικής μνήμης.

Η προστασία των μνημείων και η διατήρηση της φυσιογνωμίας του νησιού πρέπει να αποτελούν βασικά κριτήρια για οποιονδήποτε μελλοντικό σχεδιασμό.

Η συνεργασία περιβάλλοντος, πολιτισμού και τοπικής αυτοδιοίκησης

Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο της πρωτοβουλίας είναι η συνεργασία διαφορετικών φορέων.

Το WWF Ελλάς, ο ΟΦΥΠΕΚΑ, ο Δήμος Σύρου–Ερμούπολης και το Υπουργείο Πολιτισμού συνδέονται, με διακριτούς ρόλους, με τη διερεύνηση και την αδειοδότηση της συγκεκριμένης δράσης.

Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τη σημασία του συντονισμού ανάμεσα στην περιβαλλοντική διαχείριση, στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και στην τοπική αυτοδιοίκηση.

Σε περιοχές με πολλαπλά καθεστώτα προστασίας, η συνεργασία των αρμόδιων φορέων είναι απαραίτητη για την αποφυγή ασυμβατοτήτων και την αποτελεσματική εφαρμογή των κανόνων.

Το στοίχημα της Γυάρου: Προστασία πριν από την αξιοποίηση

Η έγκριση του Υπουργείου Πολιτισμού αποτελεί ένα βήμα προς τη διερεύνηση ενός διαφορετικού μοντέλου επισκεψιμότητας.

Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι έχει αποφασιστεί η γενικευμένη τουριστική αξιοποίηση της Γυάρου.

Το εγχείρημα βρίσκεται στη λογική της ελεγχόμενης πρόσβασης, με συγκεκριμένους περιορισμούς και με προτεραιότητα στην προστασία των μνημείων και του περιβάλλοντος.

Η επιτυχία του θα εξαρτηθεί από την εφαρμογή των όρων της άδειας και από τη δυνατότητα αξιολόγησης των πραγματικών επιπτώσεων της δράσης.

Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να αποδειχθεί ότι η επισκεψιμότητα μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο περιβαλλοντικής ενημέρωσης και διατήρησης της ιστορικής μνήμης, χωρίς να μετατρέψει έναν προστατευόμενο τόπο σε συμβατικό τουριστικό προϊόν.

Η Γυάρος μπορεί έτσι να αποτελέσει πεδίο ουσιαστικού προβληματισμού για το μέλλον του βιώσιμου τουρισμού στην Ελλάδα: ενός τουρισμού που δεν μετρά την επιτυχία του αποκλειστικά με τον αριθμό των επισκεπτών, αλλά και με την ικανότητά του να διατηρεί αναλλοίωτα τα χαρακτηριστικά των τόπων που αναδεικνύει.