Στην τρίτη υψηλότερη θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης η χώρα μας ως προς τα τροφικά απόβλητα, με 201 κιλά ανά κάτοικο ετησίως. Ο γενικός διευθυντής της Ένωσης Σούπερ Μάρκετ Ελλάδας, Απόστολος Πεταλάς, αναδεικνύει την ανάγκη για δωρεές τροφίμων, ανακύκλωση, καλύτερη καταγραφή και ένα νέο μοντέλο διαχείρισης αποβλήτων.
Μια ιδιαίτερα ανησυχητική πραγματικότητα αποκαλύπτουν τα στοιχεία για τη σπατάλη τροφίμων στην Ελλάδα, αναδεικνύοντας μία από τις μεγαλύτερες περιβαλλοντικές και κοινωνικές προκλήσεις της εποχής μας.
Περισσότεροι από 2 εκατομμύρια τόνοι τροφίμων καταλήγουν κάθε χρόνο στα απόβλητα, την ώρα που το 12,7% του πληθυσμού αντιμετωπίζει επισιτιστική ανασφάλεια.
Η αντίφαση είναι χαρακτηριστική: από τη μία πλευρά, τεράστιες ποσότητες τροφίμων χάνονται σε όλα τα στάδια της παραγωγής και της κατανάλωσης και, από την άλλη, σημαντικό μέρος της κοινωνίας δυσκολεύεται να εξασφαλίσει επαρκή πρόσβαση σε τρόφιμα.
Σύμφωνα με στοιχεία για το 2023, η Ελλάδα καταλαμβάνει την τρίτη υψηλότερη θέση στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως προς την κατά κεφαλήν παραγωγή τροφικών αποβλήτων, με περίπου 201 κιλά ανά κάτοικο ετησίως.
Τα δεδομένα παρουσιάζει, μιλώντας στο Αθηναϊκό – Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, ο γενικός διευθυντής της Ένωσης Σούπερ Μάρκετ Ελλάδας (ΕΣΕ), Απόστολος Πεταλάς, ο οποίος υπογραμμίζει ότι η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί συστηματική καταγραφή, καλύτερη διαχείριση και ουσιαστική συνεργασία επιχειρήσεων, Πολιτείας και καταναλωτών.
Οι αριθμοί που αποκαλύπτουν το μέγεθος της σπατάλης
Τα στοιχεία δείχνουν ότι η σπατάλη τροφίμων δεν αποτελεί ένα περιθωριακό πρόβλημα, αλλά μια διαρθρωτική αδυναμία του τρόπου με τον οποίο παράγουμε, διακινούμε και καταναλώνουμε τρόφιμα.
- Πάνω από 2 εκατομμύρια τόνοι τροφικών αποβλήτων παράγονται ετησίως στην Ελλάδα.
- 201 κιλά ανά κάτοικο είναι η συνολική ετήσια ποσότητα τροφικών αποβλήτων από όλα τα στάδια της αλυσίδας.
- 930.000 τόνοι προέρχονται από τα ελληνικά νοικοκυριά.
- 89 κιλά ανά κάτοικο πετιούνται ετησίως μόνο σε επίπεδο νοικοκυριών.
- 12,7% του πληθυσμού αντιμετωπίζει επισιτιστική ανασφάλεια.
- Μόλις 22% των καταναλωτών κατανοεί σωστά την ένδειξη «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από».
Η εικόνα αναδεικνύει την ανάγκη για αλλαγή νοοτροπίας σε ολόκληρη την αλυσίδα τροφίμων.
Η σπατάλη δεν συνεπάγεται μόνο απώλεια προϊόντων. Σημαίνει ότι έχουν χρησιμοποιηθεί χωρίς τελικό διατροφικό όφελος νερό, ενέργεια, καλλιεργήσιμη γη, μεταφορές και ανθρώπινη εργασία.
Τα νοικοκυριά στο επίκεντρο του προβλήματος
Σχεδόν 930.000 τόνοι τροφικών αποβλήτων προέρχονται κάθε χρόνο από τα ελληνικά νοικοκυριά.
Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί σε περίπου 89 κιλά ανά κάτοικο και αποτυπώνει τη σημαντική συμβολή της οικιακής κατανάλωσης στη συνολική παραγωγή αποβλήτων.
Οι αιτίες είναι πολλές: αγορές μεγαλύτερων ποσοτήτων από τις πραγματικές ανάγκες, ανεπαρκής προγραμματισμός γευμάτων, λανθασμένη αποθήκευση και απόρριψη τροφίμων που θα μπορούσαν ακόμη να καταναλωθούν.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το πρόβλημα της κατανόησης των ημερομηνιών που αναγράφονται στις συσκευασίες.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο Απόστολος Πεταλάς, μόλις το 22% των Ελλήνων καταναλωτών κατανοεί σωστά την ένδειξη «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από».
Η συγκεκριμένη ένδειξη αφορά κυρίως τη διατήρηση των ποιοτικών χαρακτηριστικών του προϊόντος και δεν ταυτίζεται με την ένδειξη «ανάλωση έως», η οποία σχετίζεται με την ασφάλεια κατανάλωσης ευαλλοίωτων τροφίμων.
Η σωστή ενημέρωση μπορεί να αποτρέψει την άσκοπη απόρριψη προϊόντων, χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η υγεία των καταναλωτών.
Σούπερ μάρκετ: Μόλις 4%-5% της συνολικής σπατάλης
Παρότι τα σούπερ μάρκετ βρίσκονται συχνά στο επίκεντρο της συζήτησης για τη σπατάλη τροφίμων, η συμμετοχή του οργανωμένου λιανεμπορίου εκτιμάται στο 4%-5% του συνολικού προβλήματος, σύμφωνα με τον γενικό διευθυντή της ΕΣΕ.
Η Ένωση πραγματοποιεί έρευνα σε συνεργασία με ακαδημαϊκούς και συμβούλους, με στόχο να καταγράψει με μεγαλύτερη ακρίβεια τις ποσότητες και τη σύνθεση των αποβλήτων που παράγονται στα καταστήματα.
Πιλοτική καταγραφή σε 15 σούπερ μάρκετ έδειξε ότι οι εβδομαδιαίες ποσότητες αποβλήτων ανά κατάστημα κυμαίνονται από έναν έως 15 τόνους, ανάλογα με το μέγεθος και τον κύκλο εργασιών.
Με βάση εκτίμηση που αφορά 2.500 καταστήματα σε 245 δήμους, η ετήσια παραγωγή αποβλήτων υπολογίζεται σε περίπου 100.000 τόνους.
Ωστόσο, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η εκτίμηση αυτή περιλαμβάνει και υλικά συσκευασίας, όπως χαρτόνι και πλαστικό, και επομένως δεν αφορά αποκλειστικά τρόφιμα.
Τι πετιέται περισσότερο από τα σούπερ μάρκετ
Η σύνθεση των αποβλήτων δείχνει ότι τα οργανικά υλικά από τα τμήματα οπωροπωλείου αποτελούν τη μεγαλύτερη κατηγορία.
Περίπου το 50% των συνολικών αποβλήτων αφορά οργανικά βιοαπόβλητα από τη μαναβική, ενώ σημαντικό ποσοστό καταλαμβάνουν τα υλικά συσκευασίας.
Ακολουθούν τα ζωικά υποπροϊόντα, τα μικτά απόβλητα και άλλες κατηγορίες υλικών.
Σύμφωνα με την ΕΣΕ, περισσότερο από το 50% των αποβλήτων αυτών διαχειρίζεται απευθείας από τις ίδιες τις επιχειρήσεις και δεν καταλήγει στους δημοτικούς κάδους.
Η εικόνα αυτή αναδεικνύει τη σημασία της διαλογής στην πηγή και της οργανωμένης διαχείρισης των διαφορετικών ρευμάτων αποβλήτων.
Από το ράφι στην κοινωνική προσφορά
Η απόσυρση ενός προϊόντος από το ράφι δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρέπει να οδηγηθεί στην απόρριψη.
Ανάλογα με την κατάστασή του, μπορεί να επιστραφεί στον προμηθευτή ή, εφόσον είναι ασφαλές και κατάλληλο για κατανάλωση, να προσφερθεί μέσω οργανωμένων δωρεών.
Η ενίσχυση των δωρεών τροφίμων αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια χώρα όπου σημαντικό μέρος του πληθυσμού αντιμετωπίζει επισιτιστική ανασφάλεια.
Η συνεργασία σούπερ μάρκετ, κοινωνικών παντοπωλείων, δήμων και οργανώσεων μπορεί να δημιουργήσει αποτελεσματικότερα δίκτυα διάθεσης πλεονασματικών τροφίμων.
Βασική προϋπόθεση είναι η τήρηση των κανόνων ασφάλειας, υγιεινής, μεταφοράς και συντήρησης.
Ο Απόστολος Πεταλάς επισημαίνει, πάντως, ότι δεν υπάρχει ακόμη ολοκληρωμένη καταγραφή των συνολικών ποσοτήτων τροφίμων που δωρίζονται ή εκείνων που θα μπορούσαν να διατεθούν για ανθρώπινη κατανάλωση.
Η έλλειψη αξιόπιστων δεδομένων δυσκολεύει την αξιολόγηση των δυνατοτήτων περιορισμού της σπατάλης.
Κυκλική οικονομία: Από τα οργανικά απόβλητα στο κομπόστ και το βιοαέριο
Η διαχείριση των τροφικών αποβλήτων αποτελεί βασικό πεδίο εφαρμογής της κυκλικής οικονομίας.
Όταν η πρόληψη της σπατάλης και η ασφαλής αξιοποίηση τροφίμων για ανθρώπινη κατανάλωση δεν είναι εφικτές, ορισμένα οργανικά υλικά μπορούν να αξιοποιηθούν με άλλους τρόπους.
Ανάλογα με την προέλευση, την ποιότητα και το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο, μπορούν να κατευθυνθούν προς παραγωγή ζωοτροφών, κομποστοποίηση ή παραγωγή βιοαερίου.
Η κομποστοποίηση μπορεί να επιστρέψει οργανική ύλη στο έδαφος, ενώ η αναερόβια χώνευση μπορεί να αξιοποιήσει κατάλληλα βιοαπόβλητα για παραγωγή ενέργειας.
Ωστόσο, η ενεργειακή αξιοποίηση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ισοδύναμη με την πρόληψη της σπατάλης. Προτεραιότητα παραμένει να μη δημιουργούνται εξαρχής περιττά απόβλητα και να αξιοποιούνται τα ασφαλή πλεονάσματα για τη διατροφή ανθρώπων.
«Πληρώνω όσο πετάω»: Η πρόταση για αλλαγή στη διαχείριση αποβλήτων
Μία από τις βασικές παρεμβάσεις που προτείνει ο γενικός διευθυντής της ΕΣΕ είναι η εφαρμογή του συστήματος PAYT (Pay As You Throw), δηλαδή «πληρώνω όσο πετάω».
Σήμερα, η χρέωση των δημοτικών τελών για πολλές επιχειρήσεις συνδέεται κυρίως με την επιφάνεια των εγκαταστάσεών τους και όχι με την πραγματική ποσότητα αποβλήτων που παράγουν.
Η προτεινόμενη αλλαγή θα συνέδεε το κόστος διαχείρισης με το βάρος των αποβλήτων, δημιουργώντας οικονομικό κίνητρο για περιορισμό τους.
Παράλληλα, ο Απόστολος Πεταλάς προτείνει υποχρεωτικό διαχωρισμό των βασικών κατηγοριών αποβλήτων σε όλα τα καταστήματα και ενιαίο σύστημα καταγραφής και δημοσιοποίησης στοιχείων.
Οι παρεμβάσεις αυτές θα μπορούσαν να βελτιώσουν τη διαφάνεια και να επιτρέψουν τη συγκρίσιμη αξιολόγηση της περιβαλλοντικής επίδοσης των επιχειρήσεων.
Οι στόχοι της Ευρώπης για το 2030
Η μείωση των τροφικών αποβλήτων αποτελεί σημαντική ευρωπαϊκή προτεραιότητα.
Στο πλαίσιο των στόχων για το 2030 προβλέπεται μείωση κατά 10% των αποβλήτων τροφίμων στον τομέα της επεξεργασίας και μεταποίησης, σε σύγκριση με τη μέση ετήσια ποσότητα της περιόδου 2021-2023.
Παράλληλα, προβλέπεται μείωση κατά 30% της κατά κεφαλήν ποσότητας αποβλήτων τροφίμων συνολικά στο λιανεμπόριο, στη διανομή, στην εστίαση και στα νοικοκυριά, με την ίδια περίοδο αναφοράς.
Οι στόχοι αυτοί απαιτούν καλύτερη μέτρηση των αποβλήτων, αποτελεσματικότερο συντονισμό και ουσιαστικές παρεμβάσεις σε όλα τα στάδια της εφοδιαστικής αλυσίδας.
Η προσπάθεια συνδέεται άμεσα με τον Στόχο Βιώσιμης Ανάπτυξης 12 του ΟΗΕ για την υπεύθυνη κατανάλωση και παραγωγή.
Εθελοντική συμφωνία για τη μείωση της σπατάλης
Στο πλαίσιο της προσπάθειας περιορισμού των τροφικών αποβλήτων, η Ένωση Σούπερ Μάρκετ Ελλάδας υπέγραψε Εθελοντικό Σύμφωνο Συνεργασίας με το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, με έναρξη εφαρμογής τον Σεπτέμβριο του 2026.
Στη συμφωνία συμμετέχουν οι 19 επιχειρήσεις-μέλη της Ένωσης, οι οποίες επιδιώκουν να συντονίσουν τις δράσεις τους για τη μείωση της σπατάλης.
Οι πρωτοβουλίες περιλαμβάνουν καλύτερη διαχείριση αποθεμάτων, ενίσχυση των δωρεών τροφίμων και ενημέρωση εργαζομένων και καταναλωτών.
Η αποτελεσματικότητα της συνεργασίας θα εξαρτηθεί από την εφαρμογή των δεσμεύσεων, την αξιόπιστη μέτρηση των αποτελεσμάτων και τη δυνατότητα καταγραφής πραγματικής μείωσης των αποβλήτων.
Η σπατάλη τροφίμων είναι και περιβαλλοντικό πρόβλημα
Κάθε τρόφιμο που παράγεται απαιτεί φυσικούς πόρους.
Η καλλιέργεια, η επεξεργασία, η συσκευασία, η μεταφορά, η ψύξη και η αποθήκευση καταναλώνουν ενέργεια και νερό, ενώ συνοδεύονται από εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου.
Όταν ένα τρόφιμο καταλήγει στα απορρίμματα χωρίς να καταναλωθεί, ένα μέρος αυτών των πόρων έχει χρησιμοποιηθεί χωρίς να επιτευχθεί ο διατροφικός σκοπός της παραγωγής.
Επιπλέον, όταν τα οργανικά απόβλητα οδηγούνται σε χώρους ταφής, μπορούν να παράγουν μεθάνιο, ένα ισχυρό αέριο του θερμοκηπίου.
Για μια αγροτική χώρα όπως η Ελλάδα, και ιδιαίτερα για παραγωγικές περιοχές όπως η Κεντρική Μακεδονία, η μείωση των απωλειών τροφίμων μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη αξιοποίηση της αγροτικής παραγωγής και των διαθέσιμων φυσικών πόρων.
Η ανάπτυξη συνεργασιών μεταξύ παραγωγών, μεταποιητών, εμπόρων και κοινωνικών φορέων μπορεί να περιορίσει τις απώλειες από το χωράφι μέχρι το τραπέζι.
Τι μπορούμε να κάνουμε στην καθημερινότητά μας
Η αντιμετώπιση της σπατάλης τροφίμων δεν αποτελεί αποκλειστική ευθύνη των επιχειρήσεων και της Πολιτείας.
Οι καθημερινές επιλογές των καταναλωτών μπορούν επίσης να συμβάλουν ουσιαστικά.
Ο προγραμματισμός των αγορών, η σωστή αποθήκευση, η αξιοποίηση περισσευμάτων, η κατανόηση των ημερομηνιών επισήμανσης και η αποδοχή φρούτων και λαχανικών που δεν έχουν «τέλεια» εμφάνιση αποτελούν απλές πρακτικές με θετικό αποτέλεσμα.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η αποφυγή υπερβολικών αγορών, ακόμη και όταν υπάρχουν προσφορές, εφόσον τα προϊόντα δεν πρόκειται να καταναλωθούν εγκαίρως.
Από τη σπατάλη στη βιώσιμη διαχείριση των τροφίμων
Τα στοιχεία για την Ελλάδα καταδεικνύουν ότι η μείωση των τροφικών αποβλήτων αποτελεί ταυτόχρονα περιβαλλοντική, κοινωνική και οικονομική αναγκαιότητα.
Η εξοικονόμηση πόρων, η μείωση των απορριμμάτων, η ενίσχυση των δωρεών και η αποτελεσματικότερη λειτουργία της εφοδιαστικής αλυσίδας μπορούν να δημιουργήσουν οφέλη για ολόκληρη την κοινωνία.
Ωστόσο, χωρίς αξιόπιστη καταγραφή και συγκεκριμένους δείκτες αξιολόγησης, η πρόοδος θα παραμένει δύσκολο να αποτιμηθεί.
Σε μια χώρα όπου πάνω από δύο εκατομμύρια τόνοι τροφίμων καταλήγουν κάθε χρόνο στα απόβλητα, ενώ χιλιάδες οικογένειες αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην πρόσβαση σε επαρκή τροφή, η μείωση της σπατάλης δεν είναι απλώς ένας περιβαλλοντικός στόχος. Είναι ζήτημα κοινωνικής ευθύνης, ορθολογικής διαχείρισης των πόρων και βιώσιμου μέλλοντος.