Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την ανάπτυξη βιώσιμου τουρισμού στις προστατευόμενες περιοχές του δικτύου Natura 2000, επιδιώκοντας να συνδυάσει την οικονομική ανάπτυξη των τοπικών κοινωνιών με τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και των φυσικών οικοσυστημάτων.
Το Natura 2000, το μεγαλύτερο δίκτυο προστατευόμενων περιοχών στον κόσμο, περιλαμβάνει περισσότερες από 27.000 περιοχές στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καλύπτοντας σχεδόν το 20% της χερσαίας έκτασης και πάνω από το 10% των θαλάσσιων περιοχών της ΕΕ.
Ο τουρισμός ως μοχλός βιώσιμης ανάπτυξης
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ο τουρισμός αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους οικονομικούς τομείς της Ένωσης, συνεισφέροντας περίπου 807 δισ. ευρώ, που αντιστοιχούν στο 7,1% της ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας, ενώ υποστηρίζει περισσότερες από 20 εκατομμύρια θέσεις εργασίας.
Στις περιοχές Natura 2000, η τουριστική δραστηριότητα δημιουργεί ετήσια οικονομική αξία που εκτιμάται μεταξύ 50 και 85 δισ. ευρώ, στηρίζοντας έως και 2 εκατομμύρια ισοδύναμες θέσεις πλήρους απασχόλησης, κυρίως σε αγροτικές, ορεινές και παράκτιες περιοχές.
Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η ανάπτυξη του τουρισμού μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο περιφερειακής ανάπτυξης, υπό την προϋπόθεση ότι θα πραγματοποιείται με τρόπο που προστατεύει το φυσικό κεφάλαιο από το οποίο εξαρτάται.
Η δυναμική του οικοτουρισμού
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον οικοτουρισμό, ο οποίος παρουσιάζει ιδιαίτερα υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Επιτροπής, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 ο οικοτουρισμός αυξάνεται με ετήσιο ρυθμό που φτάνει έως και το 34%, σημαντικά υψηλότερο από τον μέσο όρο του παγκόσμιου τουρισμού.
Η αυξανόμενη ζήτηση για αυθεντικές εμπειρίες στη φύση δημιουργεί σημαντικές ευκαιρίες για τις τοπικές οικονομίες, αλλά παράλληλα αυξάνει την ανάγκη για αποτελεσματική διαχείριση των επισκεπτών.
Το «παράδοξο της διατήρησης»
Οι νέες οδηγίες αναδεικνύουν το λεγόμενο «παράδοξο της διατήρησης»: όσο πιο επιτυχημένη είναι η προστασία ενός φυσικού οικοσυστήματος, τόσο περισσότερο προσελκύει επισκέπτες, γεγονός που μπορεί να δημιουργήσει νέες πιέσεις στο περιβάλλον.
Μεταξύ των κυριότερων κινδύνων που εντοπίζονται είναι:
- η υποβάθμιση των οικοτόπων,
- η όχληση προστατευόμενων ειδών,
- η αύξηση της ρύπανσης,
- η υπερεκμετάλλευση φυσικών πόρων,
- η υπερσυγκέντρωση επισκεπτών σε ευαίσθητες περιοχές.
Για τον λόγο αυτό, η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η ανάπτυξη του τουρισμού θα πρέπει να βασίζεται στη φέρουσα ικανότητα κάθε περιοχής και όχι αποκλειστικά στην αύξηση της επισκεψιμότητας.
Οι τέσσερις άξονες των νέων οδηγιών
Οι κατευθυντήριες οδηγίες προτείνουν ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο διαχείρισης, το οποίο περιλαμβάνει:
- καταγραφή των πιέσεων και των περιβαλλοντικών κινδύνων που συνδέονται με τον τουρισμό,
- αξιολόγηση της φέρουσας ικανότητας κάθε προστατευόμενης περιοχής,
- ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των επισκεπτών,
- εφαρμογή κατάλληλων μέτρων διαχείρισης και παρακολούθησης.
Παράλληλα, ενθαρρύνεται η ανάπτυξη σχεδίων διαχείρισης επισκεπτών, η αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων, η ενίσχυση της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και των δράσεων citizen science, καθώς και η στενή συνεργασία μεταξύ δημόσιων αρχών, επιχειρήσεων τουρισμού, τοπικών κοινωνιών και περιβαλλοντικών οργανώσεων.
Σύνδεση με τη Στρατηγική της ΕΕ για τη Βιοποικιλότητα
Οι νέες οδηγίες εντάσσονται στο πλαίσιο της Στρατηγικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη Βιοποικιλότητα έως το 2030, η οποία επιδιώκει την ενίσχυση της προστασίας της φύσης, παράλληλα με την προώθηση βιώσιμων οικονομικών δραστηριοτήτων.
Η πρωτοβουλία αναδεικνύει ότι η προστασία των οικοσυστημάτων δεν αποτελεί εμπόδιο για την οικονομική ανάπτυξη, αλλά βασική προϋπόθεση για τη μακροπρόθεσμη ευημερία των τοπικών κοινωνιών και του τουριστικού προϊόντος.
Βιώσιμη ανάπτυξη και Στόχοι του ΟΗΕ
Οι νέες κατευθυντήριες οδηγίες συνδέονται άμεσα με τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs) των Ηνωμένων Εθνών, προωθώντας ένα μοντέλο τουρισμού που δημιουργεί οικονομική αξία, προστατεύει το φυσικό περιβάλλον και ενισχύει την κοινωνική συνοχή. Ειδικότερα, συμβάλλουν στον Στόχο 8 (Αξιοπρεπής Εργασία και Οικονομική Ανάπτυξη), τον Στόχο 11 (Βιώσιμες Πόλεις και Κοινότητες), τον Στόχο 12 (Υπεύθυνη Κατανάλωση και Παραγωγή), τον Στόχο 13 (Δράση για το Κλίμα), τον Στόχο 14 (Ζωή στο Νερό) και τον Στόχο 15 (Ζωή στη Στεριά), επιβεβαιώνοντας ότι ο βιώσιμος τουρισμός μπορεί να αποτελέσει μοχλό τόσο για την προστασία της φύσης όσο και για την ανθεκτική ανάπτυξη των τοπικών οικονομιών.