Μπορεί μια χώρα με πολιτιστική κληρονομιά χιλιάδων ετών να μετατρέψει το παρελθόν της σε κινητήρια δύναμη για το μέλλον χωρίς να το εξαντλήσει; Ο υφυπουργός Πολιτισμού Ιάσονας Φωτήλας, μιλώντας στο Olympia Forum VII, συνέδεσε τον πολιτισμό με τον κινηματογράφο, τον τουρισμό, την απασχόληση και τις νέες δεξιότητες, θέτοντας στο επίκεντρο μια διαφορετική αντίληψη: ο πολιτισμός δεν είναι πολυτέλεια, αλλά μπορεί να αποτελέσει παραγωγικό κεφάλαιο μιας βιώσιμης οικονομίας.
Η Ελλάδα διαθέτει ένα πλεονέκτημα που δύσκολα αντιγράφεται.
Μνημεία, αρχαιολογικοί χώροι, τοπία, ιστορίες και μια πολιτιστική διαδρομή χιλιάδων ετών συνθέτουν ένα κεφάλαιο με παγκόσμια αναγνωρισιμότητα.
Το μεγάλο ερώτημα σήμερα δεν είναι μόνο πώς θα προστατευθεί αυτή η κληρονομιά.
Είναι πώς μπορεί να συνδεθεί με τη σύγχρονη δημιουργία, την εργασία, την τεχνολογία και την περιφερειακή ανάπτυξη, χωρίς να χάσει την αυθεντικότητα και την αξία της.
Σε αυτό το ερώτημα επικεντρώθηκε η τοποθέτηση του υφυπουργού Πολιτισμού Ιάσονα Φωτήλα στον θεματικό κύκλο «Ο Ρόλος του Πολιτισμού στη Σύγχρονη Ελλάδα: Κληρονομιά, Ταυτότητα και Βιώσιμη Ανάπτυξη» του Olympia Forum VII, σε συζήτηση που συντόνισε η δημοσιογράφος Βίκυ Κατσανάκη.
Από την «Οδύσσεια» στη σύγχρονη πολιτιστική οικονομία
Ο υφυπουργός ξεκίνησε από την ίδια την έννοια της ελληνικής πολιτιστικής ταυτότητας, χρησιμοποιώντας ως σημείο αναφοράς την ομηρική «Οδύσσεια».
Μίλησε για την ταυτότητα, τη μνήμη, την υποδοχή του άλλου και την έννοια της «ξενίας», υποστηρίζοντας ότι ιστορίες που γεννήθηκαν πριν από χιλιάδες χρόνια εξακολουθούν να συνομιλούν με τον σύγχρονο άνθρωπο.
Αυτή είναι ίσως και η μεγαλύτερη δύναμη της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Δεν αποτελεί έναν στατικό πόρο που απλώς διατηρείται σε μια προθήκη.
Μπορεί να επανερμηνεύεται, να δημιουργεί νέες αφηγήσεις και να αποκτά νέα ζωή μέσα από τον κινηματογράφο, το θέατρο, τις εκθέσεις, τα ψηφιακά μέσα και τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία.
Όταν μια ταινία γίνεται ταξιδιωτική εμπειρία
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε ο Ιάσονας Φωτήλας στη σύνδεση του πολιτισμού με τον τουρισμό και ειδικότερα με τον κινηματογραφικό τουρισμό.
Μια διεθνής κινηματογραφική παραγωγή δεν δημιουργεί μόνο μια ταινία.
Δημιουργεί εικόνες ενός τόπου που μπορούν να ταξιδέψουν σε εκατομμύρια θεατές και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να επηρεάσουν μελλοντικές ταξιδιωτικές επιλογές.
Ο υφυπουργός αναφέρθηκε στη μεγάλη διεθνή παραγωγή της «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της διεθνούς προβολής που μπορεί να αποκτήσει η Ελλάδα μέσα από τον κινηματογράφο.
Η σύνδεση κινηματογράφου και τουρισμού, ωστόσο, γίνεται πραγματικά βιώσιμη όταν η προβολή δεν οδηγεί απλώς σε περισσότερες αφίξεις, αλλά σε ποιοτικότερη και περισσότερο ισορροπημένη τουριστική ανάπτυξη, με όφελος για τις τοπικές κοινωνίες.
Μια κινηματογραφική παραγωγή ενεργοποιεί ολόκληρη οικονομία
Σύμφωνα με τον κ. Φωτήλα, τα οφέλη από τις διεθνείς παραγωγές εμφανίζονται σε τρία επίπεδα: δουλειά, εικόνα και εμπειρία.
Το πρώτο αφορά την άμεση οικονομική δραστηριότητα.
Μια μεγάλη παραγωγή χρειάζεται ηθοποιούς και τεχνικούς, αλλά επίσης οδηγούς, ηλεκτρολόγους, ράφτες, κομπάρσους, συνεργεία, καταλύματα, μεταφορές, εστίαση και τοπικούς προμηθευτές.
Έτσι, μέρος της κινηματογραφικής δαπάνης μπορεί να διαχέεται σε πολλούς διαφορετικούς κλάδους της τοπικής οικονομίας.
Το δεύτερο όφελος είναι η εικόνα.
Ένα ελληνικό τοπίο που εμφανίζεται σε μια διεθνή παραγωγή αποκτά προβολή που δύσκολα μπορεί να αποτιμηθεί αποκλειστικά ως συμβατική διαφημιστική δαπάνη.
Και το τρίτο είναι ίσως το σημαντικότερο μακροπρόθεσμα: η γνώση που μένει πίσω.
Η γνώση που μένει όταν φύγει η παραγωγή
«Αυτή η γνώση μένει στους ανθρώπους μας, μένει στη χώρα μας», τόνισε ο υφυπουργός.
Η παρατήρηση αγγίζει μια από τις βασικότερες αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης.
Μια επένδυση έχει μεγαλύτερη αξία όταν, εκτός από την άμεση οικονομική δραστηριότητα, δημιουργεί ανθρώπινο κεφάλαιο.
Όταν ένας Έλληνας τεχνικός συνεργάζεται με εξειδικευμένους επαγγελματίες μιας μεγάλης διεθνούς παραγωγής, αποκτά εμπειρία, τεχνογνωσία και επαγγελματικά πρότυπα που μπορεί να αξιοποιήσει και στην επόμενη δουλειά.
Έτσι, η επένδυση δεν τελειώνει όταν ολοκληρωθούν τα γυρίσματα.
Ένα μέρος της παραμένει στη χώρα με τη μορφή δεξιοτήτων.
Έως 80% ελληνικό προσωπικό στις μεγάλες παραγωγές
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε ο κ. Φωτήλας, στις μεγάλες παραγωγές που πραγματοποιούνται στην Ελλάδα το 75% έως 80% του προσωπικού μπορεί να αποτελείται από Έλληνες τεχνικούς και επαγγελματίες.
Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά, σε μια παραγωγή 1.000 εργαζομένων οι 800 έως 850 μπορεί να είναι Έλληνες.
Αυτό εξηγεί γιατί η οπτικοακουστική βιομηχανία μπορεί να λειτουργήσει ως κάτι περισσότερο από ένα εργαλείο προβολής.
Μπορεί να δημιουργήσει ένα ολόκληρο επαγγελματικό οικοσύστημα.
Το κρίσιμο ζήτημα είναι η χώρα να διαθέτει τις ειδικότητες που ζητούν οι παραγωγές, ώστε ολοένα μεγαλύτερο μέρος της προστιθέμενης αξίας να παραμένει στην ελληνική οικονομία.
Ποιες ειδικότητες λείπουν από την Ελλάδα;
Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται μια πολύ συγκεκριμένη ανάγκη: το χάσμα δεξιοτήτων.
Ο υφυπουργός ανέφερε ότι αξιοποιήθηκαν πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας για σχετική μελέτη από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, με στόχο να εντοπιστούν οι εξειδικευμένες ειδικότητες για τις οποίες υπάρχει ζήτηση από την αγορά αλλά ανεπαρκής προσφορά εργαζομένων.
Η προσέγγιση αυτή συνδέει τον πολιτισμό με ένα ευρύτερο θέμα της βιώσιμης οικονομίας:
η εκπαίδευση πρέπει να συνομιλεί με τις πραγματικές ανάγκες της παραγωγής.
Δεν αρκεί να προσελκύεις μια διεθνή επένδυση. Χρειάζεται να έχεις και ανθρώπους κατάλληλα εκπαιδευμένους ώστε να συμμετέχουν σε αυτήν.
Μια νέα Σχολή Κινηματογράφου στην Περιφέρεια
Σύμφωνα με τον κ. Φωτήλα, κεντρικός στόχος είναι η δημιουργία νέας Σχολής Κινηματογράφου στην Περιφέρεια για την εκπαίδευση εξειδικευμένων τεχνικών.
Εφόσον ο σχεδιασμός υλοποιηθεί, το εγχείρημα μπορεί να έχει διπλή σημασία.
Από τη μία πλευρά, να καλύψει ανάγκες της αναπτυσσόμενης οπτικοακουστικής αγοράς.
Από την άλλη, να ενισχύσει την πολιτιστική αποκέντρωση.
Η δημιουργική οικονομία δεν είναι απαραίτητο να συγκεντρώνεται αποκλειστικά στην Αθήνα.
Σχολές, στούντιο, φεστιβάλ, πολιτιστικές υποδομές και κινηματογραφικές παραγωγές μπορούν να δημιουργήσουν μικρότερα δημιουργικά οικοσυστήματα και στην Περιφέρεια.
Πολιτιστική αποκέντρωση σημαίνει και περιφερειακή ανάπτυξη
Αυτή είναι μια ιδιαίτερα σημαντική διάσταση για τη βιωσιμότητα.
Εάν μια παραγωγή πραγματοποιείται στην Περιφέρεια αλλά σχεδόν όλο το προσωπικό, οι υπηρεσίες και οι προμήθειες έρχονται από αλλού, μεγάλο μέρος της οικονομικής αξίας απομακρύνεται μαζί με την παραγωγή.
Εάν όμως υπάρχει τοπικό ανθρώπινο δυναμικό, επιχειρήσεις, τεχνικοί και υποδομές, μεγαλύτερο μέρος της δαπάνης μπορεί να παραμείνει στον τόπο.
Η πολιτιστική αποκέντρωση επομένως δεν είναι μόνο ζήτημα πρόσβασης στην τέχνη.
Μπορεί να αποτελέσει και εργαλείο περιφερειακής οικονομικής ανάπτυξης.
750 εκατ. ευρώ και η σημασία του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού
Ο Ιάσονας Φωτήλας αναφέρθηκε επίσης σε χρηματοδότηση ύψους 750 εκατ. ευρώ, η οποία, σύμφωνα με όσα παρουσίασε, έχει εξασφαλιστεί για την επόμενη πενταετία για τον πολιτιστικό τομέα.
Το στοιχείο που έχει ιδιαίτερη σημασία για τη βιωσιμότητα δεν είναι μόνο το ύψος της χρηματοδότησης.
Είναι η προβλεψιμότητα.
Ο πολιτισμός δύσκολα αναπτύσσει σταθερές δομές όταν λειτουργεί αποκλειστικά με αποσπασματικές χρηματοδοτήσεις και βραχυχρόνια προγράμματα.
Η δυνατότητα πολυετούς σχεδιασμού επιτρέπει στους φορείς να επενδύσουν σε ανθρώπους, υποδομές, παραγωγές και νέες δράσεις με μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα.
Από την πρόσκαιρη επιτυχία στη μόνιμη υποδομή
Ο υφυπουργός έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη οι επιτυχίες να μετατρέπονται σε υποδομές με διάρκεια.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, έχουν δημιουργηθεί περισσότερα από 30 νέα μουσεία και έχουν πραγματοποιηθεί παρεμβάσεις σε περισσότερους από 300 αρχαιολογικούς χώρους σε όλη τη χώρα.
Παράλληλα, ενισχύεται η ψηφιακή προσβασιμότητα της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Αυτή είναι μια κρίσιμη διάσταση.
Η πολιτιστική βιωσιμότητα δεν αφορά μόνο τη συντήρηση ενός μνημείου.
Αφορά την προσβασιμότητά του, την ερμηνεία του, την εμπειρία του επισκέπτη και τη δυνατότητα των επόμενων γενεών να το γνωρίσουν.
Από την Ελλάδα στη Σεούλ
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της διεθνούς δυναμικής του ελληνικού πολιτιστικού αποθέματος αποτέλεσε, σύμφωνα με τον υφυπουργό, περιοδεύουσα έκθεση εναλίων αρχαιοτήτων.
Όπως ανέφερε, ενώ προηγούμενες παρουσιάσεις στη Νέα Υόρκη και την Κίνα προσέλκυαν περίπου 2.000 έως 3.000 επισκέπτες ημερησίως, στη Σεούλ καταγράφηκαν περίπου 40.000 εισιτήρια μέσα στις πρώτες τρεις εβδομάδες, με τις διαθέσιμες θέσεις για τους επόμενους μήνες να παρουσιάζουν ιδιαίτερα υψηλή ζήτηση.
Το παράδειγμα δείχνει ότι η εξωστρέφεια του ελληνικού πολιτισμού δεν χρειάζεται να εξαρτάται αποκλειστικά από τη φυσική μετακίνηση εκατομμυρίων επισκεπτών προς την Ελλάδα.
Ο ελληνικός πολιτισμός μπορεί επίσης να ταξιδεύει προς το διεθνές κοινό.
4,17 ευρώ για κάθε ευρώ επένδυσης
Ο κ. Φωτήλας επικαλέστηκε επίσης μελέτες σύμφωνα με τις οποίες ο οπτικοακουστικός τομέας εμφανίζει υψηλή οικονομική ανταποδοτικότητα, με κάθε ένα ευρώ επένδυσης να δημιουργεί, κατά τα στοιχεία που παρουσίασε, συνολικό όφελος 4,17 ευρώ στην κοινωνία και την οικονομία.
Τέτοιες εκτιμήσεις χρειάζονται πάντα ανάγνωση σε συνάρτηση με τη μεθοδολογία και το είδος των οικονομικών επιδράσεων που συνυπολογίζονται.
Αναδεικνύουν, ωστόσο, μια ευρύτερη αλλαγή αντίληψης:
ο πολιτισμός δεν αποτελεί μόνο δαπάνη.
Είναι επίσης ένας τομέας οικονομικής δραστηριότητας που μπορεί να δημιουργεί απασχόληση, δεξιότητες, εξαγώγιμες υπηρεσίες και τοπική προστιθέμενη αξία.
SDG 11: Προστατεύοντας την πολιτιστική κληρονομιά
Η σχέση πολιτισμού και βιώσιμης ανάπτυξης αποτυπώνεται άμεσα και στους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης.
Ο SDG 11 – Βιώσιμες Πόλεις και Κοινότητες, και ειδικότερα ο στόχος 11.4, αφορά την ενίσχυση των προσπαθειών προστασίας και διαφύλαξης της παγκόσμιας πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς.
Όμως η πολιτιστική βιωσιμότητα δεν τελειώνει στην προστασία.
Συνδέεται επίσης με τον SDG 8 – Αξιοπρεπής Εργασία και Οικονομική Ανάπτυξη, όταν δημιουργούνται ποιοτικές θέσεις στη δημιουργική οικονομία, και με τον SDG 4 – Ποιοτική Εκπαίδευση, όταν η πολιτιστική δραστηριότητα μεταφέρει γνώση και δημιουργεί νέες δεξιότητες.
Η μεγάλη πρόκληση του κινηματογραφικού τουρισμού
Η διεθνής προβολή μιας περιοχής μέσα από μια ταινία μπορεί να δημιουργήσει μεγάλη τουριστική ζήτηση.
Αυτό αποτελεί ευκαιρία, αλλά χρειάζεται και διαχείριση.
Ένας τόπος δεν γίνεται περισσότερο βιώσιμος απλώς επειδή προσελκύει περισσότερους επισκέπτες.
Χρειάζεται η επισκεψιμότητα να μην υπερβαίνει τις δυνατότητες των τοπικών υποδομών, να προστατεύεται το φυσικό και πολιτιστικό τοπίο και σημαντικό μέρος της οικονομικής αξίας να παραμένει στην τοπική κοινωνία.
Ο στόχος επομένως δεν πρέπει να είναι μόνο περισσότερος κινηματογραφικός τουρισμός, αλλά καλύτερα σχεδιασμένος κινηματογραφικός τουρισμός.
Πολιτισμός που αφήνει κάτι πίσω
Η μεγαλύτερη αξία μιας διεθνούς παραγωγής δεν είναι απαραίτητα ότι έμεινε δύο μήνες στην Ελλάδα.
Είναι τι παραμένει όταν φύγει.
Παραμένουν οι δεξιότητες στους τεχνικούς;
Δημιουργούνται νέες ελληνικές εταιρείες;
Υπάρχουν καλύτερες υποδομές;
Αποκτούν οι νέοι δημιουργοί περισσότερες ευκαιρίες;
Ωφελούνται οι τοπικές επιχειρήσεις;
Μετατρέπεται η διεθνής προβολή σε τουρισμό που σέβεται τον τόπο;
Αυτά είναι τα ερωτήματα που μετατρέπουν μια επιτυχημένη πολιτιστική παραγωγή σε βιώσιμη πολιτιστική ανάπτυξη.
«Ο πολιτισμός δεν είναι πολυτέλεια»
Ο Ιάσονας Φωτήλας συνόψισε την προσέγγισή του με τη φράση ότι «ό,τι μοιράζεται, πολλαπλασιάζεται».
Και κατέληξε:
«Ο πολιτισμός φέρνει δουλειά, ο πολιτισμός φέρνει εικόνα, ο πολιτισμός φέρνει γνώση. Δεν πρέπει να λέμε πια ότι ο πολιτισμός είναι πολυτέλεια».
Η βιώσιμη ανάπτυξη του πολιτισμού, όμως, μπορεί να πάει ένα βήμα παραπέρα.
Να προστατεύει τις ρίζες χωρίς να τις μετατρέπει σε μουσειακό αντικείμενο. Να χρησιμοποιεί τις ιστορίες του παρελθόντος για να δημιουργεί σύγχρονες ιστορίες. Να προσελκύει επενδύσεις που αφήνουν δεξιότητες στη χώρα. Να φέρνει επισκέπτες χωρίς να εξαντλεί τους προορισμούς. Και να μεταφέρει δημιουργικές ευκαιρίες από το κέντρο προς την Περιφέρεια.
Γιατί το πραγματικό κεφάλαιο του πολιτισμού έχει μια ξεχωριστή ιδιότητα:
όταν προστατεύεται, δημιουργείται και μοιράζεται σωστά, δεν εξαντλείται από τη χρήση του — μπορεί να αποκτά μεγαλύτερη αξία για την επόμενη γενιά.