Σχεδόν διπλασιάστηκε ο πληθυσμός των λύκων στην Ευρωπαϊκή Ένωση μέσα σε μία δεκαετία. Στην Ελλάδα, επιστήμονες εκτιμούν ότι ζουν περίπου 2.100 λύκοι και 760 αρκούδες, ενώ το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων προετοιμάζει παρεμβάσεις ύψους περίπου 3 εκατ. ευρώ για την πρόληψη ζημιών σε κτηνοτροφικές, γεωργικές και μελισσοκομικές εκμεταλλεύσεις.
Η επιστροφή και η επέκταση των μεγάλων σαρκοφάγων σε πολλές περιοχές της Ευρώπης δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα για την προστασία της βιοποικιλότητας, αλλά και για την καθημερινότητα των ανθρώπων που ζουν και εργάζονται στην ύπαιθρο.
Ο πληθυσμός των λύκων στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει σχεδόν διπλασιαστεί μέσα σε μία δεκαετία, ενώ στην Ελλάδα οι επιστημονικές εκτιμήσεις κάνουν λόγο για περίπου 2.100 λύκους και 760 αρκούδες.
Τα στοιχεία παρουσιάστηκαν σε ημερίδα στη Θεσσαλονίκη με θέμα «Συνύπαρξη ανθρώπου και μεγάλων σαρκοφάγων στην Ελλάδα: Δημόσιος διάλογος και συνδιαμόρφωση πολιτικής», την οποία διοργάνωσε η Εθνική Πλατφόρμα για τα Μεγάλα Σαρκοφάγα.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν οι επιπτώσεις στην κτηνοτροφία, οι εμφανίσεις άγριων ζώων κοντά σε κατοικημένες περιοχές, η ανάγκη επιστημονικής παρακολούθησης και οι δυνατότητες οικονομικής στήριξης των παραγωγών.
Σχεδόν διπλασιάστηκαν οι λύκοι στην Ευρωπαϊκή Ένωση
Τη σημαντική αύξηση του πληθυσμού των λύκων παρουσίασε ο Michele Nori, υπεύθυνος πολιτικής της Γενικής Διεύθυνσης Γεωργίας και Αγροτικής Ανάπτυξης (DG AGRI) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Όπως ανέφερε, η παρουσία των μεγάλων σαρκοφάγων επεκτείνεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, δημιουργώντας νέες προκλήσεις για την αγροτική παραγωγή.
Σε 12 κράτη μέλη, σύμφωνα με την παρουσίασή του, οι επιθέσεις μεγάλων σαρκοφάγων αποτελούν σημαντικό αντικίνητρο για την εκτατική βόσκηση.
Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στις άμεσες απώλειες ζώων, αλλά επεκτείνονται στο κόστος προστασίας των κοπαδιών, στην ευζωία των εκτρεφόμενων ζώων και στη διαχείριση των οικοσυστημάτων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επισήμανσή του ότι τα πρόβατα αντιπροσωπεύουν περίπου το 90% των ζώων που θηρεύονται από λύκους, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλέστηκε.
Η διαπίστωση αναδεικνύει τη μεγάλη έκθεση της αιγοπροβατοτροφίας στις επιθέσεις και την ανάγκη αποτελεσματικών μέτρων πρόληψης.
Στα 18,7 εκατ. ευρώ οι αποζημιώσεις για ζημιές από λύκους στην ΕΕ
Η οικονομική διάσταση της συνύπαρξης ανθρώπων και μεγάλων σαρκοφάγων αποτελεί σημαντικό ζήτημα για τις ευρωπαϊκές αγροτικές πολιτικές.
Σύμφωνα με τον Michele Nori, το 2022 δαπανήθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση περίπου 18,7 εκατ. ευρώ για αποζημιώσεις σχετικές με ζημιές από λύκους.
Παράλληλα, η ευρωπαϊκή νομοθεσία επιτρέπει στα κράτη μέλη να καλύπτουν έως και το 100% των επιλέξιμων άμεσων και έμμεσων ζημιών από προστατευόμενα είδη, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις.
Οι αποζημιώσεις μπορούν να αφορούν απώλειες ζωικού κεφαλαίου, ζημιές σε αγροτικές εγκαταστάσεις και εξοπλισμό, καθώς και κτηνιατρικές δαπάνες.
Ωστόσο, η δυνατότητα πλήρους αποζημίωσης δεν σημαίνει ότι κάθε ζημιά καλύπτεται αυτομάτως ή ότι εφαρμόζονται τα ίδια συστήματα σε όλες τις χώρες.
Περίπου 2.100 λύκοι στην Ελλάδα
Στην ελληνική επικράτεια, ο πληθυσμός των λύκων εκτιμάται σε περίπου 2.100 ζώα.
Την εκτίμηση παρουσίασε ο Δρ. Γιώργος Ηλιόπουλος, ειδικός επιστήμονας και συνεργάτης της περιβαλλοντικής οργάνωσης «Καλλιστώ».
Ο ίδιος διευκρίνισε ότι δεν υπάρχει συστηματική παρακολούθηση του είδους σε επαρκώς μεγάλη γεωγραφική έκταση, γεγονός που δημιουργεί περιορισμούς στην ακρίβεια της εκτίμησης.
Αναφερόμενος στη συμπεριφορά του λύκου, επισήμανε ότι πρόκειται για ένα ιδιαίτερα προσαρμοστικό είδος, το οποίο δεν περιορίζεται αποκλειστικά στις ορεινές περιοχές.
Η παρουσία του επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων η διαθεσιμότητα τροφής.
Η ύπαρξη τροφικών πόρων κοντά σε κατοικημένες περιοχές μπορεί να ευνοήσει την προσέγγιση λύκων στον περιαστικό χώρο.
Στις 760 υπολογίζονται οι αρκούδες
Σημαντικά στοιχεία παρουσιάστηκαν και για τον πληθυσμό της καφέ αρκούδας στην Ελλάδα.
Ο Δρ. Γιώργος Μερτζάνης, ειδικός επιστήμονας από το Παρατηρητήριο για τα Μεγάλα Σαρκοφάγα, ανέφερε ότι ο πληθυσμός εκτιμάται σε περίπου 760 αρκούδες πανελλαδικά.
Παράλληλα, αναφέρθηκε στο πρόβλημα της παράνομης θανάτωσης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, από το 1996 έχουν καταγραφεί 300 περιστατικά παράνομης θανάτωσης αρκούδων.
Ωστόσο, επιστημονικές εκτιμήσεις που επικαλέστηκε υποδεικνύουν ότι τα καταγεγραμμένα περιστατικά ενδέχεται να αντιπροσωπεύουν μόλις το ένα τρίτο του πραγματικού αριθμού.
Η απόκλιση αυτή αναδεικνύει τη σημασία της συστηματικής καταγραφής και της αποτελεσματικής προστασίας των άγριων ζώων.
Η γενετική παρακολούθηση μπορεί να δώσει απαντήσεις
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε η εισήγηση της Δρ. Νικολέτας Καραΐσκου από το Τμήμα Βιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Η ερευνήτρια υπογράμμισε τη σημασία των γενετικών εργαλείων για την παρακολούθηση των πληθυσμών μεγάλων σαρκοφάγων.
Η ανάλυση βιολογικών δειγμάτων, όπως τρίχες και περιττώματα, μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση συγκεκριμένων ζώων και στην καλύτερη κατανόηση των μετακινήσεών τους.
Παρουσιάζοντας σχετικό παράδειγμα, αναφέρθηκε σε δείγματα που συλλέχθηκαν στην περιοχή από τη Δοϊράνη έως τη Μικρή Βόλβη.
Σύμφωνα με την παρουσίασή της, οι γενετικές αναλύσεις επέτρεψαν την ταυτοποίηση συγκεκριμένου λύκου που μετακινούνταν στην ευρύτερη περιοχή και συνδεόταν με περιστατικά ζημιών.
Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι η επιστημονική τεκμηρίωση μπορεί να συμβάλει σε περισσότερο στοχευμένη διαχείριση περιστατικών, αντί για γενικευμένες παρεμβάσεις.
Η ερευνήτρια επισήμανε, ωστόσο, ότι η ανάπτυξη τέτοιων συστημάτων παρακολούθησης απαιτεί σταθερή χρηματοδότηση.
Πρέσπες: Ανησυχία για την παρουσία αρκούδων μέσα στους οικισμούς
Την καθημερινή διάσταση της συνύπαρξης με την άγρια ζωή περιέγραψε ο Δρ. Γιάννης Καζόγλου από τον Σύνδεσμο Ελληνικής Κτηνοτροφίας, ο οποίος κατοικεί στις Πρέσπες.
Όπως ανέφερε, οι κάτοικοι της περιοχής είναι εξοικειωμένοι με την παρουσία άγριων ζώων, ωστόσο ορισμένα περιστατικά δημιουργούν έντονη ανησυχία.
Χαρακτηριστικά αναφέρθηκε στον Λαιμό Πρεσπών, όπου τον προηγούμενο Δεκέμβριο καταγράφηκαν περιττώματα αρκούδας στην πλατεία του χωριού.
Το περιστατικό, σύμφωνα με τον ίδιο, προκάλεσε φόβο στους κατοίκους για τις μετακινήσεις τους.
Η παρουσία μεγάλων θηλαστικών κοντά σε οικισμούς αναδεικνύει την ανάγκη κατάλληλης ενημέρωσης, πρόληψης και οργανωμένης διαχείρισης, χωρίς πανικό αλλά και χωρίς υποτίμηση των πιθανών κινδύνων.
Λύκοι στο περιαστικό δάσος της Θεσσαλονίκης
Στην εμφάνιση λύκων κοντά στον αστικό ιστό της Θεσσαλονίκης αναφέρθηκε η δασάρχης Φιλοθέη Μελά.
Όπως εξήγησε, η παρουσία των ζώων στο περιαστικό δάσος συνδέεται με τη διαθεσιμότητα τροφής, όπως αγριογούρουνα, αλλά και με την ύπαρξη αδέσποτων ζώων και τροφών που αφήνονται γι’ αυτά.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην περιοχή του Πανοράματος, όπου έχουν καταγραφεί εμφανίσεις άγριας πανίδας κοντά σε κατοικημένες ζώνες.
Σύμφωνα με την ίδια, το Δασαρχείο συνεργάστηκε με την περιβαλλοντική οργάνωση «Καλλιστώ» για την εφαρμογή αποτρεπτικών μέτρων με στόχο την απομάκρυνση των λύκων από τον αστικό ιστό.
Παράλληλα, διατηρείται συνεργασία με τις τοπικές αρχές και την Αστυνομία για την ενημέρωση των πολιτών.
Νέα μέτρα περίπου 3 εκατ. ευρώ από το ΥΠΑΑΤ
Σημαντική εξέλιξη για τον αγροτικό κόσμο αποτελεί ο σχεδιασμός νέων παρεμβάσεων από το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.
Ο Ευάγγελος Δελής, γεωπόνος και στέλεχος του υπουργείου, παρουσίασε μέτρα με συνολικό προϋπολογισμό περίπου 3 εκατ. ευρώ.
Οι παρεμβάσεις βρίσκονται σε στάδιο προετοιμασίας και αναμένεται να οριστικοποιηθούν μετά από διαβούλευση με τους εμπλεκόμενους φορείς, πριν προχωρήσει η σχετική προκήρυξη.
Βασικοί στόχοι είναι η πρόληψη ζημιών σε καλλιέργειες, κτηνοτροφικές και μελισσοκομικές εκμεταλλεύσεις, η βελτίωση της συνύπαρξης ανθρώπων και άγριας ζωής και η προστασία της βιοποικιλότητας.
Παράλληλα, επιδιώκεται ο περιορισμός της θνησιμότητας των προστατευόμενων ειδών που προκαλείται από ανθρώπινες δραστηριότητες.
Ποιες επενδύσεις θα μπορούν να χρηματοδοτηθούν
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό που παρουσιάστηκε, οι επιλέξιμες δαπάνες ενδέχεται να περιλαμβάνουν την αγορά και εγκατάσταση σταθερών ηλεκτροφόρων περιφράξεων, κατάλληλων πασσάλων και σύγχρονων αποτρεπτικών φωτιστικών συστημάτων, όπως τα Fox Lights.
Οι παρεμβάσεις θα αφορούν γεωργικές, κτηνοτροφικές και μελισσοκομικές εκμεταλλεύσεις που βρίσκονται σε περιοχές παρουσίας μεγάλων θηλαστικών.
Μεταξύ των καλλιεργειών που αναφέρθηκαν περιλαμβάνονται το καλαμπόκι, ο ηλίανθος, τα αμπέλια, οι δενδρώδεις καλλιέργειες, τα κηπευτικά, τα σιτηρά και η μηδική.
Στις προβλεπόμενες δραστηριότητες περιλαμβάνονται επίσης η μελισσοκομία και οι κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις.
Η τελική επιλεξιμότητα και οι όροι ενίσχυσης θα καθοριστούν από την επίσημη πρόσκληση, όταν αυτή δημοσιευθεί.
Η Κοινή Αγροτική Πολιτική και τα μέτρα προστασίας
Ο Michele Nori αναφέρθηκε επίσης στη δυνατότητα αξιοποίησης της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής για τη χρηματοδότηση δράσεων συνύπαρξης ανθρώπων και μεγάλων σαρκοφάγων.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της παρουσίασής του, 18 από τις 28 χώρες που περιλαμβάνονταν στην αξιολόγηση αξιοποιούσαν σχετικά μέτρα.
Οι βασικές παρεμβάσεις περιλαμβάνουν περιφράξεις, αποτρεπτικές συσκευές, σκύλους φύλαξης, μαντριά και κάλυψη ορισμένων λειτουργικών δαπανών.
Στην περιοχή των Βαλκανίων, όπως σημείωσε, τα μέτρα επικεντρώνονται κυρίως στην αρκούδα, ενώ στις σκανδιναβικές χώρες ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον λύγκα.
Η χρηματοδότηση προληπτικών μέτρων μπορεί να συμβάλει στη μείωση των συγκρούσεων, εφόσον προσαρμόζεται στις πραγματικές ανάγκες των παραγωγών και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε περιοχής.
Ποιος πρέπει να ενημερώνει τους πολίτες;
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αναδείχθηκαν στην ημερίδα ήταν η ανάγκη έγκυρης ενημέρωσης του κοινού.
Οι συμμετέχοντες υπογράμμισαν ότι κάθε αναφορά για εμφάνιση λύκου, αρκούδας ή άλλου μεγάλου σαρκοφάγου πρέπει να αξιολογείται προσεκτικά.
Η διάδοση ανεπιβεβαίωτων πληροφοριών μπορεί να προκαλέσει αδικαιολόγητη ανησυχία ή να οδηγήσει σε λανθασμένες αντιδράσεις.
Στη σχετική συζήτηση συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, εκπρόσωποι της Κυνηγετικής Συνομοσπονδίας Ελλάδας, της Πανελλαδικής Φιλοζωικής και Περιβαλλοντικής Ομοσπονδίας, της δασικής διοίκησης και του ευρωπαϊκού έργου CoCo.
Κοινή θέση που διατυπώθηκε ήταν η ανάγκη επίσημης, τεκμηριωμένης πληροφόρησης για τα περιστατικά προσέγγισης άγριων ζώων.
Τι πρέπει να κάνουν οι πολίτες όταν συναντούν λύκο ή αρκούδα
Η ενημέρωση αποτελεί βασικό στοιχείο της πρόληψης.
Σε περίπτωση συνάντησης με μεγάλο άγριο ζώο, οι πολίτες πρέπει να διατηρούν απόσταση ασφαλείας και να αποφεύγουν οποιαδήποτε προσπάθεια προσέγγισης ή ταΐσματος.
Δεν πρέπει να επιχειρούν να παγιδεύσουν, να καταδιώξουν ή να απομακρύνουν μόνοι τους το ζώο.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν υπάρχουν μικρά ζώα ή όταν το άγριο ζώο βρίσκεται κοντά σε κατοικημένη περιοχή.
Για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων περιστατικών, η ενημέρωση των αρμόδιων δασικών υπηρεσιών και η τήρηση των επίσημων οδηγιών αποτελούν την ασφαλέστερη επιλογή.
Η συνύπαρξη ανθρώπου και άγριας ζωής χρειάζεται σχέδιο
Στην ανάγκη συνεργασίας όλων των εμπλεκόμενων φορέων αναφέρθηκαν ο διευθυντής του Πράσινου Ταμείου Γεώργιος Πρωτόπαπας, ο γενικός γραμματέας Δασών Ευστάθιος Σταθόπουλος και ο δασολόγος Παναγιώτης Παράσχου από το ΓΕΩΤΕΕ.
Η συζήτηση ανέδειξε ότι η προστασία των μεγάλων σαρκοφάγων και η ασφάλεια των ανθρώπινων δραστηριοτήτων δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως δύο ασύνδετοι στόχοι.
Οι κτηνοτρόφοι χρειάζονται αποτελεσματικά εργαλεία προστασίας και δίκαιους μηχανισμούς αποζημίωσης.
Οι κάτοικοι των περιοχών όπου εμφανίζονται μεγάλα άγρια ζώα χρειάζονται αξιόπιστη ενημέρωση και οργανωμένη ανταπόκριση από τις αρμόδιες υπηρεσίες.
Παράλληλα, η επιστημονική κοινότητα χρειάζεται επαρκή δεδομένα και σταθερή χρηματοδότηση για να παρακολουθεί την εξέλιξη των πληθυσμών.
Το μεγάλο στοίχημα για την Ελλάδα είναι να διαμορφώσει ένα αποτελεσματικό σύστημα συνύπαρξης, που θα προστατεύει την αγροτική παραγωγή, την ασφάλεια των πολιτών και τη μοναδική βιοποικιλότητα της χώρας.
Η αύξηση των πληθυσμών των μεγάλων σαρκοφάγων δημιουργεί νέες προκλήσεις, αλλά και την ανάγκη για σύγχρονες πολιτικές διαχείρισης, βασισμένες στην επιστημονική γνώση, στην πρόληψη και στη συνεργασία.
Η ημερίδα της Θεσσαλονίκης ανέδειξε ότι οι λύσεις δεν μπορούν να προκύψουν από έναν μόνο φορέα. Απαιτούν κοινή προσπάθεια της Πολιτείας, των επιστημόνων, των περιβαλλοντικών οργανώσεων, των κτηνοτρόφων και των τοπικών κοινωνιών.