Το διασυνοριακό δίκτυο PrespaNet στηρίζει την πρωτοβουλία για κοινή υποψηφιότητα Ελλάδας, Βόρειας Μακεδονίας και Αλβανίας στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Την ίδια ώρα, οι περιβαλλοντικές οργανώσεις προειδοποιούν ότι η προστασία των υδάτων και της σπάνιας άγριας ζωής δεν μπορεί να περιμένει.
Οι Πρέσπες, ένας από τους σημαντικότερους φυσικούς και πολιτιστικούς θησαυρούς της νοτιοανατολικής Ευρώπης, βρίσκονται στο επίκεντρο μιας νέας διασυνοριακής πρωτοβουλίας, με στόχο τη διερεύνηση της δυνατότητας ένταξής τους στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Η προσπάθεια αφορά την ευρύτερη περιοχή των Πρεσπών, που μοιράζονται η Ελλάδα, η Βόρεια Μακεδονία και η Αλβανία, και φιλοδοξεί να αναδείξει τον ιδιαίτερο συνδυασμό φυσικού περιβάλλοντος, βιοποικιλότητας, ιστορικών μνημείων και πολιτιστικών τοπίων.
Την πρωτοβουλία χαιρετίζει το διασυνοριακό περιβαλλοντικό δίκτυο PrespaNet, υπογραμμίζοντας ότι μια ενδεχόμενη διεθνής αναγνώριση θα μπορούσε να ενισχύσει την προστασία της περιοχής και να δημιουργήσει νέες δυνατότητες συνεργασίας μεταξύ των τριών χωρών.
Ωστόσο, οι περιβαλλοντικές οργανώσεις στέλνουν ταυτόχρονα ένα σαφές μήνυμα: η προστασία των Πρεσπών αποτελεί επείγουσα ανάγκη και δεν μπορεί να περιμένει την ολοκλήρωση μιας μελλοντικής διαδικασίας αναγνώρισης από την UNESCO.
Τρεις χώρες, ένα μοναδικό οικοσύστημα
Το δίκτυο PrespaNet συγκροτούν τρεις περιβαλλοντικές οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στις χώρες της διασυνοριακής περιοχής.
Πρόκειται για την Εταιρία Προστασίας Πρεσπών από την Ελλάδα, τη Macedonian Ecological Society από τη Βόρεια Μακεδονία και την Protection and Preservation of Natural Environment in Albania από την Αλβανία.
Οι τρεις οργανώσεις συνεργάζονται για την προστασία της φυσικής κληρονομιάς των Πρεσπών και την προώθηση κοινών δράσεων διαχείρισης.
Η περιοχή αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό οικολογικό σύστημα, καθώς οι λίμνες, οι υγρότοποι και τα γύρω φυσικά τοπία συνδέονται μεταξύ τους, ανεξάρτητα από τα κρατικά σύνορα.
Αυτό σημαίνει ότι οι περιβαλλοντικές πιέσεις που ασκούνται σε ένα τμήμα της λεκάνης μπορούν να επηρεάσουν ολόκληρο το οικοσύστημα.
Η προστασία των Πρεσπών, επομένως, προϋποθέτει κοινό σχεδιασμό και συντονισμένη δράση των τριών χωρών.
Τι θα σήμαινε η ένταξη των Πρεσπών στην UNESCO
Η πρωτοβουλία αφορά τη διερεύνηση μιας κοινής υποψηφιότητας ως αγαθού μικτής φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς.
Μια τέτοια αναγνώριση θα μπορούσε να αναδείξει τόσο την οικολογική αξία της περιοχής όσο και τη σημασία των μνημείων, των παραδοσιακών οικισμών και των πολιτιστικών τοπίων της.
Σύμφωνα με το PrespaNet, η πιθανή ένταξη στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς θα μπορούσε να συμβάλει στην περαιτέρω διεθνή προβολή των Πρεσπών και στην ενίσχυση της κοινωνικής και πολιτικής υποστήριξης για την προστασία τους.
Παράλληλα, θα μπορούσε να διευκολύνει την κινητοποίηση τεχνογνωσίας, συνεργασιών και οικονομικών πόρων.
Οι οργανώσεις εκτιμούν επίσης ότι η διεθνής παρακολούθηση που συνδέεται με το καθεστώς Παγκόσμιας Κληρονομιάς θα μπορούσε να ενισχύσει τη διαφάνεια και τη λογοδοσία για τη διατήρηση των φυσικών και πολιτιστικών αξιών της περιοχής.
Η υποψηφιότητα, πάντως, βρίσκεται στο στάδιο της διερεύνησης. Δεν έχει ανακοινωθεί ολοκληρωμένη διαδικασία ένταξης ούτε υπάρχει διασφαλισμένη απόφαση αναγνώρισης.
Ανησυχία για τη στάθμη των λιμνών
Πίσω από τη συζήτηση για τη διεθνή αναγνώριση βρίσκεται ένα ιδιαίτερα σοβαρό περιβαλλοντικό ζήτημα: η διαχείριση των υδάτων.
Η συντονίστρια πολιτικών της Εταιρίας Προστασίας Πρεσπών, Βιβή Ρουμελιώτου, μιλώντας στο Αθηναϊκό – Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, περιέγραψε τις πιέσεις που δέχονται τα δύο λιμναία οικοσυστήματα.
Όπως εξήγησε, η διαχείριση των υδάτων αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της περιοχής.
Παρότι κατά το 2026 η στάθμη των δύο λιμνών εμφανίζεται, σύμφωνα με την ίδια, σε σχετικά ανεκτά επίπεδα, τα προηγούμενα τέσσερα χρόνια είχαν προκαλέσει έντονη ανησυχία.
Η σημαντική πτώση της στάθμης των υδάτων είχε σημάνει συναγερμό, καθώς απειλούσε τη σπάνια πανίδα και τη λειτουργία των οικοσυστημάτων.
Η κατάσταση αυτή αναδεικνύει την ανάγκη συστηματικής παρακολούθησης της υδρολογικής ισορροπίας και αποτελεσματικής συνεργασίας μεταξύ των τριών χωρών.
Το νερό δεν γνωρίζει σύνορα
Ένα από τα βασικότερα προβλήματα που επισημαίνουν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις είναι η έλλειψη ολοκληρωμένων και κοινά διαθέσιμων δεδομένων για τη χρήση του νερού.
Η Βιβή Ρουμελιώτου ανέφερε ότι ακόμη και σήμερα δεν είναι γνωστές οι ακριβείς ποσότητες υδάτων που χρησιμοποιούνται για άρδευση στη Βόρεια Μακεδονία.
Αντίστοιχα, σύμφωνα με την ίδια, δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για τις ποσότητες που αντλούνται από γεωτρήσεις γύρω από τη Μεγάλη Πρέσπα.
Η απουσία ολοκληρωμένης εικόνας για τις υδροληψίες δυσκολεύει τη διαμόρφωση μιας κοινής στρατηγικής διαχείρισης.
Η καταγραφή των απολήψεων, η ανταλλαγή επιστημονικών δεδομένων και η κοινή παρακολούθηση των λιμνών αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις για την προστασία τους.
Ιδιαίτερα σε ένα διασυνοριακό οικοσύστημα, οι αποφάσεις που λαμβάνονται για την άρδευση και τη χρήση των υδάτινων πόρων σε μία χώρα μπορούν να έχουν επιπτώσεις και στις υπόλοιπες.
Η Συμφωνία του 2010 και το Διασυνοριακό Πάρκο Πρεσπών
Το PrespaNet καλεί τις κυβερνήσεις της Ελλάδας, της Βόρειας Μακεδονίας και της Αλβανίας, καθώς και την Ευρωπαϊκή Ένωση, να συνδέσουν τη νέα πρωτοβουλία για την UNESCO με την εφαρμογή της τετραμερούς Συμφωνίας του 2010.
Η συγκεκριμένη συμφωνία προβλέπει τη λειτουργία του Διασυνοριακού Πάρκου Πρεσπών και τη συνεργασία για την προστασία και τη βιώσιμη διαχείριση της περιοχής.
Ωστόσο, σύμφωνα με τις περιβαλλοντικές οργανώσεις, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές εκκρεμότητες ως προς την εφαρμογή του θεσμικού πλαισίου.
Η Βιβή Ρουμελιώτου επισήμανε ότι η λειτουργία του διασυνοριακού μηχανισμού συνεργασίας έχει ατονήσει, παρά τις ανάγκες που αντιμετωπίζει η περιοχή.
Όπως ανέφερε, από το 2023 η προεδρία βρίσκεται στη Βόρεια Μακεδονία, χωρίς ωστόσο να έχει επιτευχθεί ο απαιτούμενος βαθμός συντονισμένης δράσης.
Το δίκτυο υποστηρίζει ότι η πρωτοβουλία για την UNESCO πρέπει να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς τις υφιστάμενες δεσμεύσεις και όχι ως υποκατάστατό τους.
Οι συστάσεις της Σύμβασης Ραμσάρ
Η ανάγκη αποτελεσματικότερης διασυνοριακής συνεργασίας αναδείχθηκε, σύμφωνα με το PrespaNet, και μέσα από συστάσεις της Σύμβασης Ραμσάρ το 2026.
Οι συστάσεις αφορούσαν την ανάγκη συντονισμένης δράσης για την προστασία των υγροτοπικών οικοσυστημάτων.
Η Σύμβαση Ραμσάρ αποτελεί σημαντικό διεθνές πλαίσιο για τη διατήρηση και την ορθολογική χρήση των υγροτόπων.
Στην περίπτωση των Πρεσπών, η αποτελεσματική συνεργασία είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς η διαχείριση των λιμνών δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με απομονωμένες εθνικές πολιτικές.
Η προστασία της περιοχής απαιτεί κοινή κατανόηση των περιβαλλοντικών πιέσεων, αξιόπιστα δεδομένα και σταθερούς μηχανισμούς λήψης αποφάσεων.
Τι ζητούν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις από τις τρεις κυβερνήσεις
Το PrespaNet θέτει συγκεκριμένες προτεραιότητες για την επανενεργοποίηση της διασυνοριακής συνεργασίας.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:
- Η πραγματοποίηση τακτικών συνεδριάσεων των κοινών οργάνων του Διασυνοριακού Πάρκου Πρεσπών.
- Η ουσιαστική λειτουργία της Γραμματείας και της Ομάδας Εργασίας για τη Διαχείριση των Υδάτων.
- Η σταθερή καταβολή χρηματικών εισφορών από τα συμβαλλόμενα μέρη.
- Η κατάρτιση κοινού προγράμματος δράσης με σαφείς αρμοδιότητες και χρονοδιαγράμματα.
- Η δημόσια λογοδοσία για την εφαρμογή των συμφωνημένων μέτρων.
Παράλληλα, οι οργανώσεις ζητούν τη συνεργασία των υπουργείων Πολιτισμού και Περιβάλλοντος, των τοπικών αρχών, των φορέων διαχείρισης προστατευόμενων περιοχών, των επιστημόνων και των κατοίκων.
Η συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών θεωρείται απαραίτητη, καθώς η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος συνδέεται άμεσα με τις παραγωγικές δραστηριότητες και την καθημερινότητα των ανθρώπων που ζουν στην περιοχή.
Βιοποικιλότητα και βιώσιμη ανάπτυξη
Οι Πρέσπες αποτελούν μια περιοχή όπου η προστασία του περιβάλλοντος συνδέεται στενά με την τοπική οικονομία και τον πολιτισμό.
Η διατήρηση των λιμνών και των υγροτόπων είναι σημαντική όχι μόνο για την άγρια ζωή, αλλά και για τις ανθρώπινες δραστηριότητες που εξαρτώνται από τη διαθεσιμότητα και την ποιότητα του νερού.
Η γεωργία, ο τουρισμός και οι τοπικές κοινότητες έχουν άμεσο συμφέρον από τη διατήρηση ενός υγιούς οικοσυστήματος.
Μια πιθανή αναγνώριση από την UNESCO θα μπορούσε να ενισχύσει το ενδιαφέρον για τον φυσιολατρικό και πολιτιστικό τουρισμό.
Ωστόσο, η αύξηση της επισκεψιμότητας θα χρειαζόταν να συνοδεύεται από κατάλληλο σχεδιασμό, ώστε να μη δημιουργούνται πρόσθετες πιέσεις σε ευαίσθητες περιοχές.
Η βιώσιμη ανάπτυξη των Πρεσπών προϋποθέτει ισορροπία ανάμεσα στην προστασία της φύσης, στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς και στις ανάγκες των κατοίκων.
Η UNESCO ως ευκαιρία, όχι ως υποκατάστατο της προστασίας
Η προοπτική ένταξης των Πρεσπών στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς αποτελεί μια σημαντική δυνατότητα διεθνούς ανάδειξης της περιοχής.
Η αναγνώριση θα μπορούσε να ενισχύσει τη συνεργασία, να προσελκύσει ενδιαφέρον για την προστασία των οικοσυστημάτων και να δημιουργήσει ένα ισχυρότερο πλαίσιο διεθνούς παρακολούθησης.
Ωστόσο, όπως επισημαίνουν οι οργανώσεις του PrespaNet, η ουσιαστική προστασία δεν μπορεί να εξαρτάται από μια μελλοντική απόφαση.
Οι λίμνες χρειάζονται διαχείριση σήμερα, τα υδάτινα αποθέματα χρειάζονται παρακολούθηση σήμερα και οι τρεις χώρες χρειάζεται να συνεργαστούν ουσιαστικά σήμερα.
Το μεγάλο στοίχημα για τις Πρέσπες δεν είναι μόνο να αποκτήσουν έναν διεθνή τίτλο αναγνώρισης, αλλά να διατηρήσουν τα μοναδικά φυσικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά που καθιστούν την περιοχή τόσο σημαντική.
Η κοινή υποψηφιότητα για την UNESCO μπορεί να αποτελέσει αφετηρία μιας νέας περιόδου συνεργασίας, υπό την προϋπόθεση ότι θα συνοδευτεί από συγκεκριμένες δεσμεύσεις, επιστημονική τεκμηρίωση και αποτελεσματικές δράσεις προστασίας.
Γιατί το μέλλον των Πρεσπών δεν αφορά μόνο τρεις χώρες. Αφορά τη διατήρηση μιας πολύτιμης φυσικής κληρονομιάς για τις επόμενες γενιές.