Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπαίνει με ταχύτητα στις σχολικές εργασίες και στην καθημερινότητα των παιδιών. Η μεγάλη πρόκληση, όμως, δεν είναι η εκμάθηση ενός ακόμη ψηφιακού εργαλείου. Είναι η δημιουργία μιας νέας γενιάς που θα μπορεί να χρησιμοποιεί την τεχνολογία με κριτική σκέψη, δημιουργικότητα και υπευθυνότητα. Τρία εκπαιδευτικά προγράμματα του Ιονίου Πανεπιστημίου επιχειρούν να κινηθούν ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί ήδη μέρος της καθημερινότητας των παιδιών. Χρησιμοποιείται για την αναζήτηση πληροφοριών και τη σχολική εργασία, αλλά και για τη δημιουργία εικόνων, κειμένων και άλλου ψηφιακού περιεχομένου.
Για την εκπαίδευση, επομένως, το ερώτημα δεν είναι πλέον εάν οι μαθητές θα χρησιμοποιήσουν την ΤΝ.
Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς θα μάθουν να τη χρησιμοποιούν.
Και αυτή η αλλαγή συνδέεται άμεσα με μια από τις σημαντικότερες διαστάσεις της βιώσιμης ανάπτυξης: την ποιοτική εκπαίδευση και την καλλιέργεια των δεξιοτήτων που θα χρειάζονται οι πολίτες στις κοινωνίες του μέλλοντος.
«Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς θα τη χρησιμοποιούν», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο βραβευμένος εκπαιδευτικός Γιάννης Αναπλιώτης, ο οποίος έχει τιμηθεί με τη διάκριση «Educator of the Year», διαθέτει εμπειρία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και είναι υποψήφιος διδάκτορας του Τμήματος Πληροφορικής του Ιονίου Πανεπιστημίου.
Ο ίδιος συμμετέχει εκπαιδευτικά στα τρία ειδικά σχεδιασμένα προγράμματα Τεχνητής Νοημοσύνης που υλοποιεί το Ιόνιο Πανεπιστήμιο μέσω του ΚΕΔΙΒΙΜ για παιδιά ηλικίας 7-9, 10-12 και 13-15 ετών.
Από τον ψηφιακό γραμματισμό στον γραμματισμό της ΤΝ
Για τον Γιάννη Αναπλιώτη, ουσιαστική εκπαίδευση στην ΤΝ δεν σημαίνει απλώς να μάθει ένα παιδί να γράφει ένα σωστό prompt.
Σημαίνει να καταλαβαίνει, ανάλογα με την ηλικία του, τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει ένα σύστημα ΤΝ, πότε πρέπει να αμφισβητεί μια απάντηση, πώς να ελέγχει την πληροφορία και πώς να προστατεύει τα προσωπικά του δεδομένα.
Κυρίως, σημαίνει να μη μεταφέρει στο εργαλείο την ίδια τη διαδικασία της σκέψης.
«Άλλο πράγμα είναι να ξέρει ένα παιδί να γράψει μια εντολή σε ένα εργαλείο και να πάρει μια απάντηση και εντελώς διαφορετικό να καταλαβαίνει τι κάνει η ΤΝ, πότε μπορεί να την εμπιστευτεί, πότε πρέπει να την αμφισβητήσει, πώς να προστατεύει τα προσωπικά του δεδομένα και, κυρίως, πώς να τη χρησιμοποιεί χωρίς να παραδίδει σε αυτήν τη σκέψη του», επισημαίνει.
Ο κίνδυνος της παθητικής χρήσης
Η ευκολία που προσφέρουν τα εργαλεία ΤΝ μπορεί να μετατραπεί και στη μεγαλύτερη εκπαιδευτική τους παγίδα.
Ένας μαθητής μπορεί πλέον μέσα σε ελάχιστο χρόνο να ζητήσει από ένα εργαλείο να λύσει μια άσκηση, να γράψει ένα κείμενο ή να ολοκληρώσει μια σχολική εργασία.
Όμως η μάθηση δεν βρίσκεται μόνο στην τελική απάντηση.
Βρίσκεται στην προσπάθεια, στην αποτυχία, στη διόρθωση, στην αναζήτηση και στην κατανόηση του γιατί μια απάντηση είναι σωστή ή λανθασμένη.
Γι’ αυτό, σύμφωνα με τον κ. Αναπλιώτη, ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι η ίδια η ΤΝ, αλλά «η παθητική χρήση της».
Στο νέο ψηφιακό περιβάλλον προστίθενται επίσης ζητήματα παραπληροφόρησης, προκαταλήψεων στα αποτελέσματα των συστημάτων, προσωπικών δεδομένων, deepfakes και πνευματικής ιδιοκτησίας.
Η απάντηση, κατά τον ίδιο, βρίσκεται στην εκπαίδευση και όχι στην απλή απαγόρευση.
Η ΤΝ ως εργαλείο κριτικής σκέψης
Υπάρχει όμως και η αντίστροφη δυνατότητα.
Αντί η ΤΝ να δίνει έτοιμες λύσεις, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ώστε να αναγκάζει τον μαθητή να ερευνήσει περισσότερο.
«Η ΤΝ σου έδωσε αυτή την απάντηση. Μπορείς να αποδείξεις ότι είναι σωστή;», είναι ένα από τα ερωτήματα που θέτει ο εκπαιδευτικός στους μαθητές.
Έτσι, το παιδί καλείται να αναζητήσει διαφορετικές πηγές, να συγκρίνει πληροφορίες, να εντοπίσει αντιφάσεις και να καταλήξει στη δική του κρίση.
Η ΤΝ μπορεί ακόμη να παρουσιάζει την αντίθετη πλευρά ενός επιχειρήματος ή να λειτουργεί με τη σωκρατική μέθοδο, θέτοντας ερωτήματα αντί να προσφέρει έτοιμες απαντήσεις.
«Δεν θέλω την ΤΝ να σκέφτεται αντί για τον μαθητή. Θέλω να προκαλεί τον μαθητή να σκεφτεί περισσότερο», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Από το «Ανακαλύπτω» στο «Καινοτομώ»
Σε αυτή τη φιλοσοφία βασίζονται τα τρία ηλικιακά προγράμματα του Ιονίου Πανεπιστημίου μέσω του ΚΕΔΙΒΙΜ.
Στις ηλικίες 7-9 ετών, τα παιδιά γνωρίζουν την ΤΝ μέσα από παιχνίδι, ιστορίες, εικόνες, μουσική και δημιουργικές δραστηριότητες, μαθαίνοντας παράλληλα βασικούς κανόνες ασφαλούς χρήσης.
Στις ηλικίες 10-12 ετών, δίνεται μεγαλύτερο βάρος στη δημιουργία και στον έλεγχο της πληροφορίας. Τα παιδιά εκπαιδεύονται να διατυπώνουν καλύτερες ερωτήσεις, να ελέγχουν ισχυρισμούς, να πραγματοποιούν μικρές έρευνες και να δημιουργούν ψηφιακά projects.
Για τους εφήβους 13-15 ετών, η προσέγγιση επεκτείνεται σε Generative AI, prompting, αξιολόγηση πηγών, παραπληροφόρηση, προκαταλήψεις των συστημάτων και ανάπτυξη ολοκληρωμένων projects.
Η εκπαιδευτική διαδρομή συνοψίζεται σε τρεις λέξεις:
Ανακαλύπτω → Δημιουργώ → Ερευνώ και Καινοτομώ.
Από καταναλωτές τεχνολογίας, δημιουργοί
Αυτή ίσως είναι και η σημαντικότερη αλλαγή που απαιτεί η εποχή της ΤΝ.
Τα παιδιά δεν αρκεί να είναι καταναλωτές ψηφιακών υπηρεσιών. Χρειάζεται να αποκτήσουν τα εργαλεία ώστε να γίνουν ενεργοί και υπεύθυνοι δημιουργοί.
Ένα μικρότερο παιδί μπορεί, για παράδειγμα, να δημιουργήσει έναν ήρωα και μια ιστορία με τη βοήθεια της ΤΝ. Το κρίσιμο εκπαιδευτικό ερώτημα έρχεται αμέσως μετά:
Ποια ήταν η δική σου ιδέα; Τι πρότεινε η ΤΝ; Τι κράτησες και τι άλλαξες;
Αντίστοιχα, μεγαλύτερα παιδιά μπορούν να λειτουργήσουν ως «Fact Checkers», ελέγχοντας έναν ισχυρισμό που δημιούργησε η ΤΝ και παρουσιάζοντας τα αποτελέσματα της έρευνάς τους με ένα infographic, podcast, βίντεο ή παρουσίαση.
Οι έφηβοι μπορούν να ξεκινούν από ένα πραγματικό κοινωνικό ή περιβαλλοντικό πρόβλημα, να ερευνούν αξιόπιστες πηγές και να χρησιμοποιούν την ΤΝ για την ανάπτυξη ιδεών και λύσεων.
SDG 4: Ποιοτική εκπαίδευση στην εποχή της ΤΝ
Η συζήτηση συνδέεται άμεσα με τον Στόχο Βιώσιμης Ανάπτυξης 4 του ΟΗΕ – Ποιοτική Εκπαίδευση, που αφορά την ισότιμη πρόσβαση στη μάθηση και την απόκτηση γνώσεων και δεξιοτήτων απαραίτητων για τη βιώσιμη ανάπτυξη.
Στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, η έννοια αυτή αποκτά νέα διάσταση.
Η ψηφιακή παιδεία δεν μπορεί να περιορίζεται στη δυνατότητα χειρισμού μιας συσκευής ή μιας εφαρμογής. Χρειάζεται να περιλαμβάνει κριτική σκέψη, πληροφοριακό γραμματισμό, δημιουργικότητα, ασφάλεια, προστασία προσωπικών δεδομένων και υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας.
Υπάρχει παράλληλα και μια κρίσιμη διάσταση ισότητας. Καθώς η ΤΝ αποκτά μεγαλύτερο ρόλο στην εκπαίδευση και αργότερα στην αγορά εργασίας, η πρόσβαση στις σχετικές γνώσεις και δεξιότητες δεν πρέπει να μετατραπεί σε ένα νέο ψηφιακό χάσμα ανάμεσα στα παιδιά.
Εκπαιδευτικοί και γονείς στον νέο τους ρόλο
Η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει αναπόφευκτα και τον ρόλο του εκπαιδευτικού.
Όταν ένα εργαλείο μπορεί να παράγει μέσα σε δευτερόλεπτα τεράστιες ποσότητες πληροφορίας, η αξία του εκπαιδευτικού μετατοπίζεται ακόμη περισσότερο προς την καθοδήγηση, την αμφισβήτηση και την καλλιέργεια κρίσης.
«Η ΤΝ μπορεί να δώσει σε ένα παιδί χίλιες απαντήσεις μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Ο εκπαιδευτικός όμως μπορεί να το βοηθήσει να ανακαλύψει ποια ερώτηση αξίζει πραγματικά να κάνει», σημειώνει ο Γιάννης Αναπλιώτης.
Αντίστοιχος είναι ο ρόλος των γονέων.
Η επιλογή δεν χρειάζεται να βρίσκεται ανάμεσα στην πλήρη απαγόρευση και στην ανεξέλεγκτη χρήση. Ο εκπαιδευτικός προτείνει έναν «τρίτο δρόμο»: την παρουσία του γονέα, τη συζήτηση και την κοινή διερεύνηση του τρόπου λειτουργίας των νέων εργαλείων.
Οι καλές ερωτήσεις θα είναι η δεξιότητα του μέλλοντος
Σε έναν κόσμο όπου οι απαντήσεις παράγονται όλο και πιο γρήγορα, ίσως η μεγαλύτερη αξία να βρίσκεται τελικά στις ερωτήσεις.
«Γιατί;», «Είναι σίγουρο;», «Υπάρχει άλλη άποψη;», «Τι λείπει;», «Τι πιστεύω εγώ;».
Αυτές οι ερωτήσεις μπορεί να αποδειχθούν σημαντικότερες από την τεχνική γνώση οποιουδήποτε συγκεκριμένου εργαλείου, καθώς τα ίδια τα εργαλεία θα συνεχίσουν να αλλάζουν.
Η πραγματική πρόκληση για ένα βιώσιμο εκπαιδευτικό σύστημα, επομένως, δεν είναι να προετοιμάσει παιδιά που απλώς γνωρίζουν να χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Είναι να προετοιμάσει ανθρώπους που μπορούν να μαθαίνουν, να αμφισβητούν, να συνεργάζονται, να δημιουργούν και να αποφασίζουν υπεύθυνα μέσα σε έναν κόσμο όπου η ΤΝ θα βρίσκεται παντού.
Όπως το συνοψίζει ο Γιάννης Αναπλιώτης:
«Η τεχνολογία είναι το εργαλείο. Ο άνθρωπος παραμένει ο δημιουργός».