Η Ευρώπη επιταχύνει τη μετάβαση στην κυκλική οικονομία – Στόχος μείωσης των απορριμμάτων συσκευασίας έως 15% μέχρι το 2040
Νέα δεδομένα για επιχειρήσεις και καταναλωτές δημιουργεί το ευρωπαϊκό πλαίσιο για τις συσκευασίες, καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να περιορίσει την παραγωγή αποβλήτων, να μειώσει τη χρήση πλαστικών και να ενισχύσει την επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση.
Οι αλλαγές αποτελούν σημαντικό κομμάτι της ευρωπαϊκής στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη και την κυκλική οικονομία, καθώς μετατοπίζουν σταδιακά το βάρος από τη διαχείριση των απορριμμάτων μετά τη χρήση στην πρόληψη της δημιουργίας τους ήδη από το στάδιο σχεδιασμού της συσκευασίας.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν και οι αυστηρότεροι κανόνες για τις ουσίες PFAS στις συσκευασίες τροφίμων.
Περιορισμοί στα «παντοτινά χημικά» PFAS
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης εφαρμόζονται ανώτατα όρια για τις PFAS σε συσκευασίες που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα.
Οι συγκεκριμένες ουσίες χρησιμοποιούνται σε προϊόντα όπως κουτιά φαγητού takeaway, χαρτιά αρτοποιίας και κουτιά πίτσας, κυρίως λόγω της ανθεκτικότητάς τους στο νερό και στα λίπη.
Το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα, ωστόσο, προκαλεί αυξανόμενη ανησυχία, καθώς οι PFAS αποδομούνται εξαιρετικά δύσκολα και μπορούν να παραμείνουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα στο περιβάλλον.
Μπορούν να εντοπιστούν στο νερό, στον αέρα, στο έδαφος και στην τροφική αλυσίδα, γεγονός που έχει οδηγήσει στη διεθνή ονομασία τους ως «παντοτινά χημικά».
Η μακροχρόνια έκθεση σε ορισμένες PFAS έχει συσχετιστεί σε επιστημονικές μελέτες με σειρά πιθανών επιπτώσεων στην υγεία, ενισχύοντας την πίεση για αυστηρότερο περιορισμό της χρήσης τους.
Παράλληλα, οι κατασκευαστές θα πρέπει να διαθέτουν πληροφορίες που θα επιτρέπουν στις αρμόδιες αρχές να εντοπίζουν την προέλευση μιας συσκευασίας σε περίπτωση προβλήματος, ενισχύοντας την ιχνηλασιμότητα και τη λογοδοσία στην εφοδιαστική αλυσίδα.
180 κιλά απορριμμάτων συσκευασίας ανά Ευρωπαίο
Η ανάγκη αλλαγής του μοντέλου γίνεται περισσότερο εμφανής μέσα από τα στοιχεία για την παραγωγή αποβλήτων.
Τα απορρίμματα συσκευασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν αυξηθεί περισσότερο από 20% μέσα στην τελευταία δεκαετία, με την ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου και της κατανάλωσης προϊόντων takeaway να συγκαταλέγονται στους παράγοντες που έχουν ενισχύσει τη χρήση συσκευασιών.
Κάθε Ευρωπαίος παράγει κατά μέσο όρο περίπου 180 κιλά απορριμμάτων συσκευασίας τον χρόνο.
Οι συσκευασίες αντιπροσωπεύουν περίπου το 40% της κατανάλωσης πλαστικού στην Ευρώπη, στοιχείο που αναδεικνύει τη σημασία του συγκεκριμένου τομέα για την προσπάθεια περιορισμού της εξάρτησης από πρώτες ύλες που προέρχονται από ορυκτά καύσιμα.
Από τα απορρίμματα συσκευασίας, περίπου 35,3 κιλά ανά κάτοικο αφορούσαν πλαστικά ορυκτής προέλευσης, ενώ το 2023 ανακυκλώθηκε περίπου το 42% αυτής της ποσότητας.
Από την ανακύκλωση στην πρόληψη
Η ουσιαστικότερη αλλαγή του νέου πλαισίου είναι ότι η Ευρώπη δεν στηρίζεται αποκλειστικά στην αύξηση της ανακύκλωσης.
Η λογική της κυκλικής οικονομίας ξεκινά πριν ένα προϊόν μετατραπεί σε απόβλητο.
Για τον λόγο αυτό εισάγονται απαιτήσεις που αφορούν τον σχεδιασμό των συσκευασιών, την επαναχρησιμοποίηση και τον περιορισμό περιττών υλικών.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο περιορισμός του κενού χώρου μέσα στις συσκευασίες. Στόχος είναι να περιοριστούν πρακτικές όπου ένα σχετικά μικρό προϊόν τοποθετείται σε δυσανάλογα μεγάλη συσκευασία.
Η αλλαγή μπορεί να μειώσει όχι μόνο την ποσότητα χαρτιού ή πλαστικού που χρησιμοποιείται, αλλά και τον όγκο των προϊόντων κατά τη μεταφορά, δημιουργώντας δυνητικά οφέλη και στο μεταφορικό αποτύπωμα.
Τι αλλάζει έως το 2030
Οι σημαντικότερες αλλαγές θα εφαρμοστούν σταδιακά.
Από το 2028 προβλέπεται ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα σήμανσης για τη διαλογή των απορριμμάτων, με στόχο οι καταναλωτές να γνωρίζουν ευκολότερα πού πρέπει να απορρίπτουν κάθε συσκευασία.
Έως το 2030, η ΕΕ επιδιώκει να μειώσει τα απορρίμματα συσκευασίας κατά 5% σε σχέση με τα επίπεδα του 2018, ενώ ο στόχος αυξάνεται στο 15% έως το 2040.
Παράλληλα, οι συσκευασίες θα πρέπει να σχεδιάζονται ώστε να μπορούν να ανακυκλώνονται με οικονομικά βιώσιμο τρόπο, ενώ εισάγονται στόχοι επαναχρησιμοποίησης και περιορισμοί για συγκεκριμένες συσκευασίες μίας χρήσης.
Συστήματα επιστροφής για μπουκάλια και κουτάκια
Σημαντικό εργαλείο της νέας πολιτικής αποτελούν και τα συστήματα επιστροφής εγγύησης για πλαστικά μπουκάλια και μεταλλικά κουτάκια.
Η λογική είναι ο καταναλωτής να καταβάλλει ένα μικρό πρόσθετο ποσό κατά την αγορά και να το λαμβάνει πίσω όταν επιστρέφει τη συσκευασία σε οργανωμένο σημείο συλλογής.
Τα συστήματα αυτά μπορούν να αυξήσουν σημαντικά τα ποσοστά χωριστής συλλογής και να βελτιώσουν την ποιότητα του υλικού που οδηγείται προς ανακύκλωση.
Περιορισμός των εξαγωγών πλαστικών αποβλήτων
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση αυστηροποιεί τους κανόνες που αφορούν τις εξαγωγές πλαστικών απορριμμάτων προς τρίτες χώρες.
Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με μία ακόμη κρίσιμη αρχή της βιώσιμης ανάπτυξης: η Ευρώπη δεν μπορεί να εμφανίζει καλύτερες περιβαλλοντικές επιδόσεις απλώς μεταφέροντας τα απόβλητά της σε άλλες περιοχές του πλανήτη.
Η ενίσχυση της εγχώριας διαχείρισης, της επαναχρησιμοποίησης και της ανακύκλωσης μπορεί παράλληλα να δημιουργήσει νέες επενδύσεις και αγορές για δευτερογενείς πρώτες ύλες.
Νέα δεδομένα για τις επιχειρήσεις
Το νέο πλαίσιο δεν αφορά μόνο τους καταναλωτές. Δημιουργεί σημαντικές αλλαγές και για τις επιχειρήσεις.
Οι παραγωγοί θα χρειαστεί να επανεξετάσουν τον σχεδιασμό, τα υλικά και το μέγεθος των συσκευασιών τους, να ενισχύσουν την ιχνηλασιμότητα και να προσαρμοστούν σε νέες απαιτήσεις επαναχρησιμοποίησης και ανακυκλωσιμότητας.
Βραχυπρόθεσμα, αυτή η μετάβαση μπορεί να δημιουργήσει πρόσθετο κόστος συμμόρφωσης.
Μακροπρόθεσμα, όμως, η χρήση λιγότερων υλικών, η ανάπτυξη επαναχρησιμοποιούμενων λύσεων και η δημιουργία πραγματικών αγορών για ανακυκλωμένες πρώτες ύλες μπορούν να περιορίσουν την κατανάλωση φυσικών πόρων και να δημιουργήσουν νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες.
Οι συσκευασίες ως τεστ για την κυκλική οικονομία
Η ευρωπαϊκή μεταρρύθμιση των συσκευασιών αποτελεί τελικά ένα από τα μεγαλύτερα τεστ για το κατά πόσο η κυκλική οικονομία μπορεί να περάσει από τη θεωρία στην καθημερινή αγορά.
Για δεκαετίες το κυρίαρχο μοντέλο ήταν σχετικά απλό: παραγωγή, κατανάλωση και απόρριψη.
Η νέα προσέγγιση επιδιώκει έναν διαφορετικό κύκλο: λιγότερα υλικά, μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, επαναχρησιμοποίηση, αποτελεσματική συλλογή και ανακύκλωση σε νέα προϊόντα.
Η μετάβαση αυτή δεν αφορά απλώς το πού θα πετάμε ένα κουτί ή ένα πλαστικό μπουκάλι. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο αυτά θα σχεδιάζονται και θα παράγονται εξαρχής.
Και εκεί βρίσκεται η ουσιαστική σύνδεση με τη βιώσιμη ανάπτυξη: το καλύτερο απόβλητο δεν είναι μόνο αυτό που ανακυκλώνεται αποτελεσματικά, αλλά εκείνο που δεν χρειάστηκε ποτέ να δημιουργηθεί.