Ένα πρωτοποριακό ερευνητικό πρόγραμμα επιχειρεί να ανασυνθέσει την κλιματική ιστορία της Ελλάδας, αξιοποιώντας την τεχνητή νοημοσύνη για την ψηφιοποίηση πολύτιμων μετεωρολογικών παρατηρήσεων που χρονολογούνται από τον 19ο αιώνα. Το πρόγραμμα «RescueΚλίμα», το οποίο ξεκίνησε τον Ιούνιο του 2026, φιλοδοξεί να διασώσει ιστορικά δεδομένα θερμοκρασίας, βροχοπτώσεων και άλλων ατμοσφαιρικών παραμέτρων, προσφέροντας νέα επιστημονικά εργαλεία για την κατανόηση της κλιματικής αλλαγής και την πρόβλεψη ακραίων καιρικών φαινομένων.
Περισσότερα από 6.000 δελτία ημερήσιων μετεωρολογικών παρατηρήσεων έχουν ήδη ψηφιοποιηθεί, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας που συνδυάζει την επιστημονική έρευνα, την τεχνολογική καινοτομία και τη διατήρηση της ιστορικής γνώσης.
Η πρωτοβουλία αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η Ελλάδα αντιμετωπίζει ολοένα μεγαλύτερες προκλήσεις από καύσωνες, πλημμύρες, ξηρασίες και άλλα ακραία καιρικά φαινόμενα.
Μια καταστροφική πλημμύρα του 1873 αποκαλύπτει την αξία των ιστορικών αρχείων
Στον Πύργο της Τήνου, μια μαρμάρινη τοξωτή κρήνη διατηρεί ζωντανή τη μνήμη μιας μεγάλης πλημμύρας που σημειώθηκε στις 30 Νοεμβρίου 1873.
Σύμφωνα με την επιγραφή που βρίσκεται στην κεντρική κολόνα της, η καταστροφική βροχόπτωση εκδηλώθηκε τις πρώτες πρωινές ώρες και διήρκεσε περίπου δύο έως τρεις ώρες.
Η ένταση του φαινομένου προκάλεσε την υπερχείλιση του τοπικού ρέματος και την παράσυρση δύο κατοικιών.
Παρότι η επιγραφή προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για τη διάρκεια και τις συνέπειες της πλημμύρας, δεν περιλαμβάνει στοιχεία για το ύψος της βροχής.
Αυτό ακριβώς το κενό επιχειρούν να καλύψουν οι επιστήμονες μέσα από την αναζήτηση και ψηφιοποίηση παλαιών μετεωρολογικών μετρήσεων.
Η δυνατότητα σύγκρισης ιστορικών καταστροφών με σύγχρονα ακραία φαινόμενα μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση των μεταβολών του κλίματος.
Τι είναι το πρόγραμμα RescueΚλίμα
Το RescueΚλίμα αποτελεί διετές ερευνητικό πρόγραμμα που ξεκίνησε τον Ιούνιο του 2026 και χρηματοδοτείται από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Copernicus, στο πλαίσιο της Υπηρεσίας Κλιματικής Αλλαγής Copernicus Climate Change Service (C3S).
Συντονιστής είναι το Κέντρο Ερεύνης Φυσικής της Ατμοσφαίρας και Κλιματολογίας (ΚΕΦΑΚ) της Ακαδημίας Αθηνών.
Στην υλοποίησή του συμμετέχουν ερευνητικά ινστιτούτα του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και η Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία.
Βασικός στόχος είναι η διάσωση ιστορικών μετεωρολογικών παρατηρήσεων που παραμένουν σε έντυπη μορφή και η μετατροπή τους σε ψηφιακά δεδομένα κατάλληλα για επιστημονική ανάλυση.
Πρόκειται για μετρήσεις θερμοκρασίας, βροχής, ανέμου, ατμοσφαιρικής πίεσης και άλλων παραμέτρων, οι οποίες έχουν καταγραφεί σε χειρόγραφα δελτία και παλαιά αρχεία.
Πολλά από αυτά τα έγγραφα κινδυνεύουν να υποστούν φθορές λόγω παλαιότητας και ανεπαρκών συνθηκών συντήρησης.
Η ψηφιοποίησή τους αποτελεί επομένως όχι μόνο επιστημονική ανάγκη, αλλά και μια σημαντική προσπάθεια διατήρησης της ιστορικής κληρονομιάς.
Η τεχνητή νοημοσύνη διαβάζει χειρόγραφα του 19ου αιώνα
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά του RescueΚλίμα είναι η αξιοποίηση σύγχρονων τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης.
Οι ερευνητές χρησιμοποιούν μεθόδους μηχανικής μάθησης και μεγάλα γλωσσικά μοντέλα για να μετατρέψουν τις φωτογραφίες των παλαιών μετεωρολογικών δελτίων σε επεξεργάσιμα αριθμητικά δεδομένα.
Η διαδικασία παρουσιάζει σημαντικές δυσκολίες, καθώς πολλές ιστορικές παρατηρήσεις είναι γραμμένες με καλλιγραφικό χαρακτήρα, συχνά δυσανάγνωστο.
Ο καθηγητής Κλιματολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Παναγιώτης Νάστος, εξηγεί ότι η τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει τη μετατροπή των ψηφιοποιημένων εικόνων σε πραγματικές αριθμητικές χρονοσειρές.
Με τον τρόπο αυτό, οι επιστήμονες αποκτούν πρόσβαση σε μετρήσεις που μέχρι πρότινος βρίσκονταν ουσιαστικά εγκλωβισμένες σε έντυπα αρχεία.
Ο εντεταλμένος ερευνητής του ΚΕΦΑΚ, Στέργιος Μήσιος, επισημαίνει ότι οι νέες τεχνολογίες μπορούν να αναγνωρίζουν ακόμη και τα περίτεχνα χειρόγραφα των παρατηρητών του 19ου αιώνα.
Ωστόσο, η αξιοποίηση των δεδομένων απαιτεί παράλληλα έλεγχο ποιότητας και επιστημονική επαλήθευση, ώστε οι ιστορικές καταγραφές να μπορούν να χρησιμοποιηθούν αξιόπιστα στην κλιματική έρευνα.
Χρήστος Ζερεφός: Για να κατανοήσουμε το κλίμα χρειαζόμαστε αξιόπιστα στοιχεία από το παρελθόν
Στη μεγάλη σημασία των ιστορικών μετεωρολογικών παρατηρήσεων αναφέρεται ο ακαδημαϊκός και Εθνικός Εκπρόσωπος για την Κλιματική Αλλαγή, Χρήστος Ζερεφός.
Όπως εξηγεί, η ιστορία της παρατήρησης των ατμοσφαιρικών φαινομένων ξεκινά ήδη από την αρχαιότητα, με τις πρώτες επιστημονικές περιγραφές να εντοπίζονται στο έργο «Μετεωρολογικά» του Αριστοτέλη.
Η συστηματική παρακολούθηση μετεωρολογικών παραμέτρων άρχισε να αναπτύσσεται στην Ευρώπη κυρίως κατά τον 17ο και 18ο αιώνα.
Στην Ελλάδα, σημαντικός σταθμός υπήρξε η δημιουργία του πρώτου εθνικού δικτύου μετεωρολογικών και κλιματολογικών σταθμών στα τέλη του 19ου αιώνα από τον καθηγητή Δημήτριο Αιγινήτη.
Το συγκεκριμένο δίκτυο αποτέλεσε τη βάση για την ανάπτυξη της συστηματικής μετεωρολογικής παρακολούθησης στη χώρα.
Ο κ. Ζερεφός υπογραμμίζει ότι η αξιόπιστη μελέτη του κλίματος απαιτεί δεδομένα που καλύπτουν όσο το δυνατόν μεγαλύτερες χρονικές περιόδους.
Η σύνθεση ιστορικών παρατηρήσεων με σύγχρονες μετρήσεις από επίγειους σταθμούς, δορυφόρους, θαλάσσιες και υποβρύχιες παρατηρήσεις μπορεί να προσφέρει πληρέστερη εικόνα της εξέλιξης του κλίματος.
Από το 1807 οι πρώτες μετεωρολογικές μετρήσεις στην Κέρκυρα
Η Ελλάδα διαθέτει σημαντική ιστορία μετεωρολογικών καταγραφών, η οποία εκτείνεται σε περισσότερους από δύο αιώνες.
Σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία που συγκεντρώθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος, στην Κέρκυρα πραγματοποιούνταν μετεωρολογικές μετρήσεις ήδη από το 1807.
Ακολούθησαν καταγραφές σε άλλες περιοχές της χώρας, ενώ η ίδρυση του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών στα μέσα του 19ου αιώνα αποτέλεσε καθοριστικό βήμα για τη συστηματική παρακολούθηση του ελληνικού κλίματος.
Το 1893 περίπου, ο τότε διευθυντής του Αστεροσκοπείου, Δημήτριος Αιγινήτης, δημιούργησε το πρώτο εθνικό δίκτυο μετεωρολογικών σταθμών.
Το δίκτυο μεταφέρθηκε το 1931 στη νεοσύστατη Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία.
Στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών παρέμεινε ο ιστορικός σταθμός του Θησείου, ο οποίος διαθέτει περίπου ενάμιση αιώνα μετεωρολογικών παρατηρήσεων.
Η διατήρηση αυτών των μακροχρόνιων καταγραφών αποτελεί πολύτιμο εργαλείο για τη μελέτη της κλιματικής μεταβλητότητας στην Ελλάδα.
Γιατί είναι απαραίτητες οι μεγάλες κλιματικές χρονοσειρές
Η αναπληρώτρια διευθύντρια του Ινστιτούτου Ερευνών Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, Δήμητρα Φουντά, εξηγεί ότι η κατανόηση της κλιματικής αλλαγής προϋποθέτει την ύπαρξη μεγάλων και αξιόπιστων χρονοσειρών.
Οι επιστήμονες χρειάζεται να διακρίνουν τη φυσική μεταβλητότητα του κλίματος από τις μεταβολές που συνδέονται με την ανθρώπινη δραστηριότητα.
Για να γίνει αυτό, είναι απαραίτητη η μελέτη των καιρικών συνθηκών σε βάθος πολλών δεκαετιών ή ακόμη και αιώνων.
Η καταγραφή των ιστορικών ακραίων φαινομένων επιτρέπει στους ερευνητές να εξετάζουν τη συχνότητα και την έντασή τους, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο αυτές μεταβάλλονται στον χρόνο.
Παράλληλα, η αξιοποίηση μεγαλύτερου όγκου αξιόπιστων δεδομένων μπορεί να βελτιώσει τα κλιματικά μοντέλα που χρησιμοποιούνται για την προσομοίωση του παρελθόντος, του παρόντος και του μελλοντικού κλίματος.
Στο πλαίσιο του RescueΚλίμα, το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών θα επιλέξει ιστορικές καταγραφές από περιφερειακούς σταθμούς του δικτύου Αιγινήτη.
Η επιλογή θα βασιστεί στην πληρότητα και την αξιοπιστία των στοιχείων, αλλά και στη δυνατότητα συνέχισης των χρονοσειρών μετά το 1931.
Μια ενιαία βάση δεδομένων για το ελληνικό κλίμα
Κεντρικός στόχος του προγράμματος είναι η συγκέντρωση των ιστορικών μετεωρολογικών παρατηρήσεων σε μια ενοποιημένη βάση δεδομένων.
Η συνεργασία των ερευνητικών και δημόσιων φορέων θα επιτρέψει τη σύνθεση πληροφοριών που μέχρι σήμερα βρίσκονται κατανεμημένες σε διαφορετικά αρχεία.
Σύμφωνα με τον ερευνητή Στέργιο Μήσιο, η πρωτοβουλία αναμένεται να συμβάλει στην αύξηση των ελληνικών μετεωρολογικών σταθμών που εκπροσωπούνται σε διεθνείς βάσεις δεδομένων και στον Παγκόσμιο Μετεωρολογικό Οργανισμό.
Παράλληλα, θα διευκολύνει την πρόσβαση σε ιστορικά δεδομένα υψηλής ποιότητας και χρονικής ανάλυσης.
Η δημιουργία μιας τέτοιας βάσης μπορεί να ενισχύσει σημαντικά την επιστημονική έρευνα, αλλά και την αξιοποίηση των δεδομένων από δημόσιους φορείς, πανεπιστήμια και μελετητές.
Περισσότεροι από 250 ιστορικοί σταθμοί του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης
Σημαντική είναι και η συμβολή του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, το οποίο διαθέτει πλούσιο αρχείο υδρομετεωρολογικών παρατηρήσεων.
Σύμφωνα με τον γεωλόγο Νίκο Λεουτσαράκο, το υπουργείο είχε αναπτύξει στο παρελθόν δίκτυο περισσότερων από 250 σταθμών, με μετρήσεις που χρησιμοποιούνταν κυρίως για μελέτες άρδευσης.
Οι καταγραφές καλύπτουν πολλές δεκαετίες, από την προπολεμική περίοδο έως περίπου το 2012-2013.
Ωστόσο, λόγω προβλημάτων χρηματοδότησης των παρατηρητών, η συλλογή στοιχείων δεν συνεχίστηκε με τον ίδιο τρόπο τα επόμενα χρόνια.
Το ιστορικό υλικό παραμένει ιδιαίτερα πλούσιο, αλλά μεγάλο μέρος του δεν έχει αξιοποιηθεί πλήρως.
Μέσα από το RescueΚλίμα, σημαντικός όγκος αυτών των πληροφοριών ψηφιοποιείται, δημιουργώντας προϋποθέσεις για την ευρύτερη διάθεσή του.
Ο προϊστάμενος του Τμήματος Γεωλογίας και Υδρολογίας του υπουργείου, Ευθύμης Αυγερινός, επισημαίνει ότι βασική επιδίωξη είναι η διάχυση της πληροφορίας προς την επιστημονική κοινότητα και κάθε ενδιαφερόμενο φορέα.
Από την κλιματική έρευνα στον σχεδιασμό φραγμάτων και αρδευτικών έργων
Η αξιοποίηση των ιστορικών μετεωρολογικών δεδομένων δεν περιορίζεται στην επιστημονική μελέτη της κλιματικής αλλαγής.
Οι πληροφορίες για τις βροχοπτώσεις και τις μεταβολές των υδρολογικών συνθηκών μπορούν να συμβάλουν στον σχεδιασμό σημαντικών τεχνικών έργων.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται φράγματα, λιμνοδεξαμενές και υποδομές συλλογής και διαχείρισης νερού.
Παράλληλα, οι ιστορικές καταγραφές μπορούν να αξιοποιηθούν για τη βελτίωση των αρδευτικών μελετών και την αποτελεσματικότερη διαχείριση των υδατικών πόρων.
Η συγκεκριμένη δυνατότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την ελληνική γεωργία, η οποία αντιμετωπίζει αυξανόμενες πιέσεις από την ξηρασία και τις μεταβολές των βροχοπτώσεων.
Η πρόσβαση σε αξιόπιστα δεδομένα μεγάλης χρονικής διάρκειας μπορεί να βοηθήσει τους αρμόδιους φορείς να σχεδιάζουν υποδομές με βάση πληρέστερη εικόνα των κλιματικών συνθηκών.
Η ιστορική γνώση ως εργαλείο αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής
Το RescueΚλίμα αναδεικνύει τη σημασία της διατήρησης και αξιοποίησης της επιστημονικής κληρονομιάς.
Οι μετεωρολογικές παρατηρήσεις του παρελθόντος δεν αποτελούν απλώς ιστορικά τεκμήρια.
Περιέχουν πληροφορίες που μπορούν να συμβάλουν στην καλύτερη κατανόηση της κλιματικής μεταβλητότητας και στην αξιολόγηση των σύγχρονων περιβαλλοντικών κινδύνων.
Η ψηφιοποίηση των αρχείων, η επιστημονική επαλήθευση των δεδομένων και η δημιουργία ενιαίων χρονοσειρών μπορούν να ενισχύσουν την αξιοπιστία των κλιματικών αναλύσεων.
Παράλληλα, η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης δείχνει πώς οι νέες τεχνολογίες μπορούν να συμβάλουν στη διατήρηση πολύτιμων ιστορικών πληροφοριών.
Η πρωτοβουλία συνδέεται με τον Στόχο Βιώσιμης Ανάπτυξης 13 των Ηνωμένων Εθνών, που αφορά τη δράση για το κλίμα, καθώς και με την ανάγκη ενίσχυσης της επιστημονικής γνώσης και της προσαρμογής στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Το παρελθόν μπορεί να βοηθήσει στην προστασία του μέλλοντος
Η προσπάθεια ανασύνθεσης της μετεωρολογικής ιστορίας της Ελλάδας αποτελεί μια σημαντική επένδυση στην επιστημονική γνώση.
Από τις πρώτες καταγραφές στην Κέρκυρα στις αρχές του 19ου αιώνα έως τα ιστορικά δίκτυα του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, οι παλαιές μετρήσεις μπορούν να αποκτήσουν νέα αξία μέσα από την ψηφιακή τεχνολογία.
Με περισσότερα από 6.000 δελτία ήδη ψηφιοποιημένα, το RescueΚλίμα δημιουργεί τις βάσεις για την αξιοποίηση ενός σημαντικού όγκου ιστορικών πληροφοριών.
Σε μια εποχή κατά την οποία η κλιματική αλλαγή επηρεάζει ολοένα περισσότερο την καθημερινότητα, την οικονομία και το φυσικό περιβάλλον, η γνώση του παρελθόντος αποτελεί απαραίτητο εργαλείο για την κατανόηση του παρόντος και την καλύτερη προετοιμασία για το μέλλον. Η διάσωση των ιστορικών μετεωρολογικών αρχείων μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην ενίσχυση της κλιματικής ανθεκτικότητας της Ελλάδας.