Από τους Αλλατίνι και την Banque de Salonique μέχρι τους σιδηροδρόμους, τον ηλεκτροφωτισμό, την ύδρευση και τις μεγάλες βιομηχανίες – Νέα έκθεση στο Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης αναδεικνύει το επιχειρηματικό αποτύπωμα της εβραϊκής κοινότητας και μια λιγότερο γνωστή πλευρά της οικονομικής ιστορίας της πόλης.
Η σημερινή συζήτηση για μια Θεσσαλονίκη εξωστρεφή, διασυνδεδεμένη με τα Βαλκάνια και την Ευρώπη και ικανή να προσελκύει επενδύσεις έχει βαθιές ιστορικές ρίζες.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, η πόλη διέθετε ήδη ένα ισχυρό βιομηχανικό και εμπορικό οικοσύστημα. Εργοστάσια, τράπεζες, σιδηρόδρομοι, τραμ, διεθνείς εμπορικές εταιρείες και εξαγωγικά δίκτυα συνέθεταν την εικόνα μιας πόλης που λειτουργούσε ως οικονομική πύλη των Βαλκανίων.
Σε αυτή την ανάπτυξη σημαντική ήταν η συμβολή της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης.
Αυτή την πλευρά της ιστορίας φωτίζει η νέα περιοδική έκθεση του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης με τίτλο «Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης και το Επιχειρείν: Η συμβολή τους στην οικονομική ανάπτυξη της πόλης», η οποία πραγματοποιείται σε συνδιοργάνωση με την Εταιρεία Διοίκησης Επιχειρήσεων Βόρειας Ελλάδας (ΕΔΕΒΕ).
Επιχειρηματικότητα μέσα από σπάνια τεκμήρια
Μέσα από φωτογραφίες και αρχειακά τεκμήρια, η έκθεση παρουσιάζει επιχειρήσεις, πρόσωπα, επαγγελματικούς χώρους και διαφορετικές όψεις της οικονομικής ζωής της Θεσσαλονίκης.
Το υλικό προέρχεται κυρίως από το ιδιωτικό αρχείο του Γιάννη Μέγα και από το προπολεμικό Αρχείο του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης.
Η έκθεση έχει την επιμέλεια της επιστημονικής υπεύθυνης του Μουσείου, Δρος Ξένιας Ελευθερίου, ενώ κεντρικός ομιλητής στα εγκαίνια είναι ο Δρ Πάρις Παπαμίχος-Χρονάκης, Αναπληρωτής Καθηγητής Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας στο Royal Holloway του University of London.
Μια Θεσσαλονίκη που προσέλκυε διεθνή κεφάλαια
Η επιχειρηματική ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης δεν ήταν απομονωμένη από τις διεθνείς οικονομικές εξελίξεις.
Οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και το άνοιγμα των εμπορικών δρόμων δημιούργησαν νέες συνθήκες για την είσοδο κεφαλαίων και επενδύσεων.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζονται, από τις 20 ανώνυμες εταιρείες της οθωμανικής περιόδου για τις οποίες έχουν διασωθεί μετοχικοί τίτλοι, οι 18 είχαν έδρα ή κύριο πεδίο επιχειρηματικής δραστηριότητας στη Θεσσαλονίκη.
Οι δραστηριότητές τους επικεντρώνονταν σε υποδομές, μεταφορές και εισαγωγικό και εξαγωγικό εμπόριο.
Υποδομές με διεθνές κεφάλαιο
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη σημερινή συζήτηση περί βιώσιμης ανάπτυξης παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο χρηματοδοτήθηκαν οι μεγάλες υποδομές της Θεσσαλονίκης.
Οι σιδηρόδρομοι στηρίχθηκαν κυρίως σε γερμανικά κεφάλαια, τα λιμενικά έργα σε γαλλικά, ενώ τα δίκτυα τροχιοδρόμων, ηλεκτροφωτισμού και ύδρευσης σε βελγικά κεφάλαια.
Σύμφωνα με το υλικό της έκθεσης, στις 12 από τις 17 εταιρείες για τις οποίες υπάρχουν γνωστά στοιχεία ιδρυτών και μετόχων καταγράφεται ενεργή συμμετοχή Εβραίων επιχειρηματιών.
Η Θεσσαλονίκη λειτουργούσε έτσι ήδη από εκείνη την περίοδο ως σημείο συνάντησης τοπικού επιχειρηματικού δυναμισμού και διεθνών επενδυτικών δικτύων.
Αλλατίνι: Ένα μεγάλο κεφάλαιο της βιομηχανικής Θεσσαλονίκης
Εμβληματική είναι η ιστορία της οικογένειας Αλλατίνι, η οποία συνδέθηκε με τη βιομηχανική ανάπτυξη της πόλης.
Η επιχειρηματική της δραστηριότητα εκτεινόταν από την αλευροποιία και την κεραμοποιία μέχρι την τραπεζική και το εμπόριο καπνού.
Ο Ατμόμυλος Αλλατίνι αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα βιομηχανικά συγκροτήματα της εποχής, ενώ το Κεραμοποιείο Αλλατίνι παρήγαγε οικοδομικά υλικά που χρησιμοποιήθηκαν αργότερα και στην ανοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης.
Ακόμη και η μεταφορά πρώτων υλών είχε οδηγήσει στη δημιουργία ιδιωτικής σιδηροδρομικής γραμμής προς το εργοστάσιο.
Η Banque de Salonique και η χρηματοδότηση της ανάπτυξης
Ξεχωριστή θέση κατέχει και η Banque de Salonique – Τράπεζα Θεσσαλονίκης, η οποία ιδρύθηκε το 1888 από την οικογένεια Αλλατίνι σε συνεργασία με γαλλικούς και αυστριακούς τραπεζικούς οίκους.
Η τράπεζα χρηματοδότησε έργα υποδομής και δυναμικούς βιομηχανικούς κλάδους της εποχής.
Το δίκτυό της επεκτάθηκε κατά τις δεκαετίες του 1920 και 1930 σε Μακεδονία, Θράκη, Σμύρνη, Τραπεζούντα και Βηρυτό, αποτυπώνοντας τη θέση που είχε αποκτήσει η Θεσσαλονίκη στα οικονομικά δίκτυα της Ανατολικής Μεσογείου.
Σιδηρόδρομος: Η Θεσσαλονίκη συνδέεται με την Ευρώπη
Η ανάπτυξη της πόλης ως εμπορικού κέντρου συνδέθηκε άμεσα με τις μεταφορές.
Η γραμμή Θεσσαλονίκης–Σκοπίων παραδόθηκε στην κυκλοφορία το 1873 και, με την ολοκλήρωση της σύνδεσης με το Βελιγράδι το 1888, η Θεσσαλονίκη απέκτησε άμεση σιδηροδρομική σύνδεση με το ευρωπαϊκό δίκτυο.
Η δυνατότητα ταχύτερης μετακίνησης ανθρώπων και εμπορευμάτων ενίσχυσε τη θέση της ως διαμετακομιστικού και εμπορικού κόμβου.
Η ιστορική αυτή εμπειρία αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον σήμερα, όταν η σιδηροδρομική διασύνδεση της Θεσσαλονίκης με τα Βαλκάνια και την υπόλοιπη Ευρώπη βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο της συζήτησης για την οικονομική ανάπτυξη και τις βιώσιμες μεταφορές.
Από τον καπνό στην υφαντουργία
Η οικονομική δραστηριότητα της εβραϊκής κοινότητας δεν περιοριζόταν στον τραπεζικό κλάδο.
Ο καπνός αποτέλεσε ένα από τα προϊόντα που συνέδεσαν τη Θεσσαλονίκη και τη Μακεδονία με τις διεθνείς αγορές, ενώ σημαντική επιχειρηματική δραστηριότητα αναπτύχθηκε επίσης στην υφαντουργία, στη μεταλλουργία, στα οικοδομικά υλικά και στα προϊόντα καθημερινής κατανάλωσης.
Οι επιχειρήσεις αυτές δημιούργησαν σημαντικό αριθμό θέσεων εργασίας.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του εργοστασίου της Régie στη Θεσσαλονίκη, όπου, σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης, εργάζονταν περισσότεροι από 330 άνθρωποι και πάνω από το 70% του εργατικού δυναμικού ήταν γυναίκες.
Επιχειρηματική ανθεκτικότητα μετά την καταστροφή
Η μεγάλη πυρκαγιά του 1917 αποτέλεσε καθοριστικό πλήγμα για την οικονομική ζωή της Θεσσαλονίκης.
Εκατοντάδες εβραϊκές επιχειρήσεις, τράπεζες, στοές και καταστήματα καταστράφηκαν.
Η επιχειρηματική δραστηριότητα, ωστόσο, αναπροσαρμόστηκε στη νέα πραγματικότητα του Μεσοπολέμου.
Συνολικά έχουν εντοπιστεί τίτλοι 55 ανωνύμων εταιρειών της μεσοπολεμικής περιόδου, από τις οποίες οι 46 είχαν έδρα στη Θεσσαλονίκη, με δραστηριότητες από την κλωστοϋφαντουργία και τα τρόφιμα έως τις τράπεζες και τις μεταφορές.
Η οικονομική ιστορία ως κομμάτι της βιώσιμης πόλης
Για το viosimi.gr, η συγκεκριμένη έκθεση έχει μια επιπλέον διάσταση.
Η βιώσιμη ανάπτυξη μιας πόλης δεν αφορά μόνο το μέλλον της. Αφορά και τη δυνατότητά της να διατηρεί, να κατανοεί και να αξιοποιεί τη συλλογική της μνήμη.
Η ιστορία της εβραϊκής επιχειρηματικότητας αποκαλύπτει ότι έννοιες που σήμερα βρίσκονται ξανά στο επίκεντρο –εξωστρέφεια, διεθνείς επενδύσεις, σύγχρονες υποδομές, σιδηροδρομικές συνδέσεις, καινοτομία και επιχειρηματική ανθεκτικότητα– αποτελούσαν βασικά χαρακτηριστικά της Θεσσαλονίκης ήδη περισσότερο από έναν αιώνα πριν.
Η ανάδειξη αυτού του παρελθόντος μπορεί να συμβάλει όχι μόνο στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, αλλά και στη βαθύτερη κατανόηση της οικονομικής ταυτότητας της σύγχρονης Θεσσαλονίκης.
Η ταυτότητα της έκθεσης
Η έκθεση «Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης και το Επιχειρείν: Η συμβολή τους στην οικονομική ανάπτυξη της πόλης» φιλοξενείται στο Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, στην Αγίου Μηνά 11, και σύμφωνα με το πρόγραμμα θα διαρκέσει έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026.
Η θεματική της συνδέεται με τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης 8 για Αξιοπρεπή Εργασία και Οικονομική Ανάπτυξη, 9 για Βιομηχανία, Καινοτομία και Υποδομές, 11 για Βιώσιμες Πόλεις και Κοινότητες και 16 για Ειρήνη, Δικαιοσύνη και Ισχυρούς Θεσμούς.