Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Δρ Γιώργος Σακκάς αναλύει το «Lifespan AI Paradox»: διαφορετικά οφέλη και κίνδυνοι για παιδιά, εργαζόμενους και ηλικιωμένους – Η ανάγκη για «γνωστική παιδεία στην Τεχνητή Νοημοσύνη» και το κρίσιμο ερώτημα: μετά τη χρήση της AI γινόμαστε πιο ικανοί ή περισσότερο εξαρτημένοι;
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπαίνει με ταχύτητα στην εκπαίδευση, την εργασία και την καθημερινότητα. Μαζί της, όμως, έρχεται ένα ερώτημα που ξεπερνά την τεχνολογία: τι συμβαίνει στην ανθρώπινη σκέψη όταν μια μηχανή μπορεί να γράψει, να συνοψίσει, να αναλύσει και να απαντήσει για εμάς;
Ο Δρ Γιώργος Σακκάς, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, σε συνέντευξή του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, προσεγγίζει το ζήτημα αποφεύγοντας τόσο την τεχνοφοβία όσο και την άκριτη αποδοχή της AI.
«Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι ούτε σωτήρας ούτε εχθρός. Είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο», επισημαίνει.
Και θέτει ίσως το σημαντικότερο ερώτημα για την επόμενη ημέρα:
«Μας βοηθά να σκεφτόμαστε ή σκέφτεται αντί για εμάς;»
Το «Lifespan AI Paradox»
Ο καθηγητής χρησιμοποιεί τον όρο «Lifespan AI Paradox», δηλαδή «το παράδοξο της Τεχνητής Νοημοσύνης στον κύκλο της ζωής».
Η βασική ιδέα είναι ότι η ίδια τεχνολογία δεν έχει απαραίτητα την ίδια επίδραση σε όλες τις ηλικίες.
Για έναν άνθρωπο μεγαλύτερης ηλικίας, η AI μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο που υποστηρίζει τη μνήμη, την επικοινωνία, την αυτονομία και την κοινωνική συμμετοχή.
Για έναν έμπειρο επαγγελματία μπορεί να αναλάβει επαναλαμβανόμενες εργασίες, απελευθερώνοντας χρόνο για πιο σύνθετη εργασία.
Για έναν νέο εργαζόμενο μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο υποστηρικτικό εργαλείο.
Στα παιδιά και στους εφήβους, όμως, ο καθηγητής εντοπίζει έναν διαφορετικό κίνδυνο.
Η ανθρώπινη σκέψη βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση.
Η μνήμη, η γραφή, η επιχειρηματολογία, η κριτική σκέψη και η επίλυση προβλημάτων αναπτύσσονται μέσα από προσπάθεια, λάθη, επανάληψη και επιμονή.
Όπως το συνοψίζει χαρακτηριστικά:
«Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να είναι στήριγμα για τον ώριμο νου, αλλά δεκανίκι για τον υπό διαμόρφωση νου».
Το παιδί πρέπει πρώτα να προσπαθεί
Η απάντηση, κατά τον Δρ Σακκά, δεν βρίσκεται στην απαγόρευση της AI στα παιδιά, αλλά στη σωστή παιδαγωγική καθοδήγηση.
Ένας μαθητής που ζητά από ένα εργαλείο Τεχνητής Νοημοσύνης να γράψει εξαρχής την έκθεσή του μπορεί να αποκτήσει ένα καλό τελικό κείμενο, αλλά να χάσει μεγάλο μέρος της πραγματικής μαθησιακής διαδικασίας.
Γιατί η μάθηση δεν βρίσκεται μόνο στο αποτέλεσμα.
Βρίσκεται στην προσπάθεια να οργανώσεις μια σκέψη, να κάνεις λάθος, να το αναγνωρίσεις, να διορθώσεις το κείμενο και να επιχειρηματολογήσεις.
Το ερώτημα επομένως μετατοπίζεται από το «έφτιαξε ο μαθητής μια καλή εργασία;» στο «έμαθε μέσα από τη διαδικασία;».
Η AI μπορεί να γίνει προσωπικός βοηθός μάθησης
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν έχει θέση στην εκπαίδευση.
Το αντίθετο.
Ο καθηγητής αναγνωρίζει τη δυνατότητά της να λειτουργήσει ως ένας ιδιαίτερα ισχυρός βοηθός εξατομικευμένης μάθησης: να προσαρμόζει μια εξήγηση στον ρυθμό του μαθητή, να παρουσιάζει διαφορετικά παραδείγματα, να εντοπίζει κενά κατανόησης και να θέτει ερωτήσεις.
Η κρίσιμη διαφορά βρίσκεται στον τρόπο αλληλεπίδρασης.
Μια εκπαιδευτική AI δεν θα πρέπει απλώς να παραδίδει την απάντηση, αλλά να προκαλεί τον μαθητή να σκεφτεί:
«Εσύ τι σκέφτεσαι; Πώς το εξηγείς; Ποιο είναι το επιχείρημά σου;»
Σε αυτή την περίπτωση η τεχνολογία δεν υποκαθιστά τη σκέψη. Μπορεί να την ενεργοποιεί.
Περισσότερη παραγωγικότητα δεν σημαίνει πάντα καλύτερη ζωή
Ανάλογο δίλημμα εμφανίζεται και στον κόσμο της εργασίας.
Ήδη εργαζόμενοι και επαγγελματίες χρησιμοποιούν AI για συγγραφή κειμένων, μεταφράσεις, περιλήψεις, ανάλυση δεδομένων, οργάνωση ιδεών και παρουσιάσεις.
Για ανθρώπους που διαθέτουν ήδη γνώση και κρίση στο αντικείμενό τους, η αύξηση της παραγωγικότητας μπορεί να είναι σημαντική.
Ο Δρ Σακκάς, ωστόσο, επισημαίνει μια κρίσιμη παράμετρο:
περισσότερη παραγωγικότητα δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με καλύτερη ποιότητα ζωής.
Εάν ο χρόνος που εξοικονομεί η AI μετατρέπεται σε περισσότερο χώρο για δημιουργικότητα, σκέψη, ξεκούραση, οικογένεια και υγεία, τότε το αποτέλεσμα μπορεί να είναι θετικό.
Εάν όμως η ίδια τεχνολογία χρησιμοποιηθεί για ακόμη μεγαλύτερη ταχύτητα, πίεση και διαρκή διαθεσιμότητα, μπορεί να ενισχύσει το στρες και την επαγγελματική εξουθένωση.
Για μια βιώσιμη αγορά εργασίας, λοιπόν, το ερώτημα δεν είναι μόνο πόση περισσότερη δουλειά μπορεί να παράγει ένας εργαζόμενος με AI, αλλά και τι γίνεται με τον χρόνο που εξοικονομείται.
AI και τρίτη ηλικία: Μια διαφορετική ευκαιρία
Ιδιαίτερα θετική προοπτική βλέπει ο καθηγητής για τους ανθρώπους άνω των 65 ετών.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μπορούσε να βοηθά σε υπενθυμίσεις φαρμάκων, στην επικοινωνία με οικογένεια και γιατρούς, στην πρόσβαση σε υπηρεσίες και στην κατανόηση ψηφιακών διαδικασιών.
Μπορεί επομένως να λειτουργήσει ως τεχνολογία αυτονομίας και κοινωνικής συμπερίληψης.
Υπάρχει, όμως, μια κόκκινη γραμμή: η τεχνολογία δεν πρέπει να μετατραπεί σε υποκατάστατο της ανθρώπινης επαφής.
Άλλο ένας ψηφιακός βοηθός που υποστηρίζει έναν ηλικιωμένο και άλλο η αντικατάσταση της ανθρώπινης φροντίδας και επικοινωνίας από μια οθόνη.
Θα μας κάνει η AI λιγότερο έξυπνους;
Ο Δρ Σακκάς αποφεύγει μια απόλυτη απάντηση.
Οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν πάντοτε τεχνολογικά εργαλεία για να επεκτείνουν τις δυνατότητές τους: από τη γραφή και τα βιβλία μέχρι τις αριθμομηχανές, τους υπολογιστές και τις μηχανές αναζήτησης.
Το κρίσιμο ζήτημα είναι ποιες δεξιότητες συνεχίζουμε να εξασκούμε.
Εάν η AI χρησιμοποιείται για σύγκριση επιχειρημάτων, έλεγχο ιδεών και βελτίωση της σκέψης, μπορεί να ενισχύσει τις ανθρώπινες ικανότητες.
Εάν χρησιμοποιείται συστηματικά για να αποφεύγουμε τη γνωστική προσπάθεια, υπάρχει κίνδυνος μεγαλύτερης παθητικότητας.
Όπως το θέτει ο καθηγητής:
«Η απειλή δεν είναι ότι η μηχανή θα γίνει έξυπνη. Η απειλή είναι να σταματήσουμε εμείς να εξασκούμε τη δική μας σκέψη».
Χρειαζόμαστε «γνωστική παιδεία στην Τεχνητή Νοημοσύνη»
Η απάντηση, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν είναι ούτε ο πανικός ούτε η απαγόρευση.
Είναι η παιδεία.
Ο Δρ Σακκάς εισάγει την έννοια της «γνωστικής παιδείας στην Τεχνητή Νοημοσύνη»: να γνωρίζουμε όχι μόνο πώς χρησιμοποιείται ένα εργαλείο, αλλά πότε, γιατί και μέχρι ποιο σημείο πρέπει να χρησιμοποιείται.
Στο σχολείο αυτό μπορεί να σημαίνει ότι ο μαθητής επιχειρεί πρώτα μόνος του και στη συνέχεια χρησιμοποιεί την AI για ανατροφοδότηση.
Στο πανεπιστήμιο σημαίνει έλεγχο πηγών, αναγνώριση λαθών και ικανότητα διάκρισης μεταξύ πραγματικά τεκμηριωμένης γνώσης και μιας απλώς πειστικής απάντησης.
Στον εργασιακό χώρο σημαίνει ότι οι επαγγελματίες πρέπει να εκπαιδεύονται όχι μόνο στη χρήση της AI αλλά και στην αμφισβήτησή της.
Η ερώτηση που πρέπει να κάνουν γονείς και εκπαιδευτικοί
Ίσως το πιο πρακτικό μήνυμα της συζήτησης αφορά γονείς και εκπαιδευτικούς.
Αντί να ρωτούν μόνο ένα παιδί:
«Χρησιμοποίησες Τεχνητή Νοημοσύνη;»
ο καθηγητής προτείνει μια διαφορετική ερώτηση:
«Τι έμαθες αφού τη χρησιμοποίησες;»
Εάν ο μαθητής μπορεί μετά τη χρήση της AI να εξηγήσει καλύτερα ένα θέμα, να υποστηρίξει την άποψή του, να εντοπίσει λάθη και να χρησιμοποιήσει τη γνώση χωρίς βοήθεια, τότε το εργαλείο έχει συμβάλει στη μάθηση.
Εάν απλώς παραδίδει ένα καλογραμμένο κείμενο που ο ίδιος δεν μπορεί να εξηγήσει, τότε, όπως επισημαίνει ο Δρ Σακκάς, δεν πρόκειται για μάθηση αλλά για «ανάθεση».
Το πραγματικό στοίχημα της βιώσιμης AI
Για το viosimi.gr, εδώ βρίσκεται ίσως και μία από τις σημαντικότερες διαστάσεις της βιώσιμης ψηφιακής μετάβασης.
Η βιωσιμότητα της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν αφορά μόνο την κατανάλωση ενέργειας των data centers ή το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των νέων τεχνολογιών.
Αφορά και τη βιωσιμότητα των ανθρώπινων δεξιοτήτων.
Μια ανθρωποκεντρική AI πρέπει να ενισχύει την αυτονομία αντί να δημιουργεί εξάρτηση, να υποστηρίζει την εκπαίδευση αντί να παρακάμπτει τη μάθηση και να αυξάνει την παραγωγικότητα χωρίς να μετατρέπει τον εργαζόμενο σε μόνιμα διαθέσιμο παραγωγικό μηχανισμό.
Το κριτήριο που θέτει ο Δρ Σακκάς είναι τελικά απλό αλλά ουσιαστικό:
Μετά τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης, είμαστε περισσότερο ικανοί ή περισσότερο εξαρτημένοι;
Γιατί η μεγάλη πρόκληση της εποχής ίσως δεν είναι να μάθουμε στις μηχανές να σκέφτονται περισσότερο.
Είναι να διασφαλίσουμε ότι οι άνθρωποι δεν θα σταματήσουν να σκέφτονται μόνοι τους.
Η θεματική συνδέεται με τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης 3 για Καλή Υγεία και Ευημερία, 4 για Ποιοτική Εκπαίδευση, 8 για Αξιοπρεπή Εργασία και Οικονομική Ανάπτυξη, 9 για Βιομηχανία, Καινοτομία και Υποδομές και 10 για Μείωση των Ανισοτήτων.