Κάτω από την επιφάνεια της Σαχάρας εκτείνεται ένα από τα μεγαλύτερα αποθέματα υπόγειου γλυκού νερού στον κόσμο, αποτέλεσμα βροχοπτώσεων που σημειώθηκαν πριν από δεκάδες, εκατοντάδες χιλιάδες ή ακόμη και ένα εκατομμύριο χρόνια, όταν μεγάλες περιοχές της σημερινής ερήμου είχαν πολύ πιο υγρό κλίμα.
Παρότι συχνά γίνεται λόγος για έναν «υπόγειο ωκεανό», οι επιστήμονες διευκρινίζουν ότι το νερό δεν βρίσκεται συγκεντρωμένο σε μία ενιαία υπόγεια λίμνη. Αντίθετα, είναι αποθηκευμένο στους πόρους και τις ρωγμές πετρωμάτων, σχηματίζοντας εκτεταμένα υδροφόρα συστήματα κάτω από τη Βόρεια Αφρική.
Ένα από τα μεγαλύτερα αποθέματα γλυκού νερού στη Γη
Σύμφωνα με επιστημονικές εκτιμήσεις, η Αφρική διαθέτει περίπου 660.000 κυβικά χιλιόμετρα υπόγειου νερού, αν και η πραγματική ποσότητα ενδέχεται να διαφέρει σημαντικά λόγω των γεωλογικών ιδιαιτεροτήτων κάθε περιοχής.
Τα μεγαλύτερα αποθέματα εντοπίζονται στις μεγάλες ιζηματογενείς λεκάνες που εκτείνονται κάτω από τη Λιβύη, την Αλγερία, την Αίγυπτο, το Σουδάν και άλλες χώρες της Σαχάρας.
Ωστόσο, η συνολική ποσότητα νερού δεν σημαίνει ότι μπορεί να αξιοποιηθεί εξίσου εύκολα, καθώς μεγάλο μέρος βρίσκεται σε πολύ μεγάλα βάθη ή παρουσιάζει αυξημένη αλατότητα, γεγονός που δυσχεραίνει την άντληση και τη χρήση του.
Ο υδροφόρος ορίζοντας του Νουβικού Ψαμμίτη
Το μεγαλύτερο και γνωστότερο σύστημα είναι ο Υδροφόρος Ορίζοντας του Νουβικού Ψαμμίτη, ο οποίος εκτείνεται κάτω από την Αίγυπτο, τη Λιβύη, το Σουδάν και το Τσαντ, καλύπτοντας περίπου δύο εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Πρόκειται για το μεγαλύτερο γνωστό σύστημα απολιθωμένου υπόγειου νερού παγκοσμίως, αποτελώντας στρατηγικό υδατικό απόθεμα για μια από τις πιο άνυδρες περιοχές του πλανήτη.
Σημαντικό είναι επίσης το υδροφόρο σύστημα της βορειοδυτικής Σαχάρας, το οποίο εκτείνεται κάτω από την Αλγερία, την Τυνησία και τη Λιβύη.
Όταν η Σαχάρα ήταν πράσινη
Το νερό που είναι αποθηκευμένο σήμερα στους υπόγειους υδροφορείς συγκεντρώθηκε σε περιόδους όπου το κλίμα της Βόρειας Αφρικής ήταν πολύ πιο υγρό από το σημερινό.
Οι μεταβολές στην τροχιά της Γης ενίσχυαν κατά διαστήματα τους αφρικανικούς μουσώνες, επιτρέποντας στις βροχές να φτάνουν πολύ βορειότερα από ό,τι σήμερα.
Κατά τις λεγόμενες Αφρικανικές Υγρές Περιόδους, η Σαχάρα φιλοξενούσε ποτάμια, λίμνες, υγροτόπους, λιβάδια και δασώδεις εκτάσεις, όπου ζούσαν μεγάλα θηλαστικά, ψάρια, κροκόδειλοι και ανθρώπινες κοινότητες.
Η πιο πρόσφατη από αυτές τις περιόδους διήρκεσε περίπου από το 12.700 έως το 3.500 π.Χ.
Νερό ηλικίας έως και ενός εκατομμυρίου ετών
Η ηλικία των υπόγειων υδάτων προσδιορίζεται με σύγχρονες μεθόδους που βασίζονται στη μέτρηση ραδιενεργών ισοτόπων.
Οι αναλύσεις δείχνουν ότι σε ορισμένα βαθιά τμήματα του υδροφόρου ορίζοντα του Νουβικού Ψαμμίτη το νερό παραμένει εγκλωβισμένο εδώ και περίπου ένα εκατομμύριο χρόνια, γεγονός που το καθιστά ένα από τα αρχαιότερα γνωστά αποθέματα γλυκού νερού στη Γη.
Οι επιστήμονες διευκρινίζουν ότι δεν έχει όλο το νερό την ίδια ηλικία, καθώς οι διαφορετικές γεωλογικές στρώσεις τροφοδοτήθηκαν σε διαφορετικές περιόδους της κλιματικής ιστορίας της περιοχής.
Ένας πολύτιμος αλλά μη ανανεώσιμος πόρος
Παρά το τεράστιο μέγεθός τους, τα υπόγεια αυτά αποθέματα δεν θεωρούνται ανεξάντλητα.
Στο μεγαλύτερο μέρος της Σαχάρας οι σημερινές βροχοπτώσεις είναι εξαιρετικά περιορισμένες και δεν επαρκούν για την ουσιαστική αναπλήρωση των ποσοτήτων που αντλούνται.
Για τον λόγο αυτό, οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν την εκμετάλλευσή τους περισσότερο ως εξόρυξη ενός απολιθωμένου φυσικού πόρου παρά ως αξιοποίηση ενός ανανεώσιμου υδρολογικού συστήματος.
Η υπεράντληση μπορεί να οδηγήσει σε πτώση της στάθμης των υδροφορέων, αύξηση του κόστους άντλησης, υποβάθμιση της ποιότητας του νερού και δημιουργία προβλημάτων στις γειτονικές περιοχές που εξαρτώνται από τους ίδιους υδροφορείς.
Η σημασία για τη βιώσιμη ανάπτυξη
Οι μεγάλοι διασυνοριακοί υδροφορείς της Σαχάρας αναδεικνύουν τη σημασία της διεθνούς συνεργασίας για τη διαχείριση των υδάτινων πόρων.
Η βιώσιμη αξιοποίηση των υπόγειων υδάτων απαιτεί επιστημονική παρακολούθηση, μακροχρόνιο σχεδιασμό και συντονισμό μεταξύ των κρατών που μοιράζονται τα ίδια υδρογεωλογικά συστήματα, ώστε να διασφαλίζεται η επάρκεια του νερού τόσο για τις σημερινές όσο και για τις μελλοντικές γενιές.
Η περίπτωση της Σαχάρας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των προκλήσεων που δημιουργεί η διαχείριση μη ανανεώσιμων φυσικών πόρων σε συνθήκες αυξανόμενης λειψυδρίας και κλιματικής αλλαγής.
Η προστασία και η ορθολογική διαχείριση των υπόγειων υδάτων συνδέεται άμεσα με τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών, ιδιαίτερα με τον στόχο για καθαρό νερό και αποχέτευση (Στόχος 6), τη βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων (Στόχος 12), τη δράση για το κλίμα (Στόχος 13) και την ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας για την προστασία κρίσιμων οικοσυστημάτων και υδατικών αποθεμάτων (Στόχος 17).